Danh sách bài viết

Người đi tìm sử thi Bahnar

Cập nhật: 30/12/2017 | Lượt xem: 13

Hiếm có một người nào yêu Tây Nguyên, say Tây Nguyên và đau đáu với Tây Nguyên như nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Quang Tuệ. Mấy chục năm nay, anh âm thầm sưu tầm và quảng bá sử thi Bahnar, mặc dù con đường anh đi rất ít bạn đồng hành...

Nguyễn Quang Tuệ là tác giả của nhiều công trình sưu tầm và nghiên cứu về văn hóa dân gian Tây Nguyên. Đây là một công việc cực kỳ vất vả, là kết quả của vô vàn những chuyến về làng của anh trong suốt gần ba chục năm qua. Nhiều người cứ nghĩ cán bộ nghiên cứu văn hóa về làng là được thết đãi gà, rượu linh đình, nhưng Nguyễn Quang Tuệ chia sẻ: “Một ngày đi làng, mình được cấp 150.000 đồng tiền ăn, ngủ, xăng lẫn mòn xe”. Hãy xem những gì anh phải trải qua: “Vượt hơn trăm cây số, vượt vài cái suối lớn, nhưng có khi vô làng chẳng gặp được ai, lại phải quay về. Mệt lắm!”. Năm 2012, anh có kỷ niệm khó quên khi vào làng Krong Ktu để gặp một nghệ nhân sử thi Bahnar. Muốn tới được làng Krong Ktu phải vượt qua một con suối hung dữ đang vào mùa mưa. Vào đến nơi, anh không trở ra được vì lũ, phải ở lại làng trong 10 ngày với tình trạng: Không gạo, không muối, không mì ăn liền, không lương khô… nhưng anh đã sống nhờ sự chở che của dân làng.  

Sử thi Bahnar đang kêu cứu. Bước chân của Nguyễn Quang Tuệ đã mòn trên những cung đường “khó khăn nhất, xa xôi nhất”, những nơi tưởng văn minh chưa ngó ngàng, thế nhưng, điều anh nhận được thật xót xa. Những cụ già lưu giữ sử thi nói với anh rằng: “Tao cũng thích hát lắm, nhưng giờ có ai nghe nữa đâu mà hát? Không lẽ hát cho một mình tao?”. Đó là một thực trạng đáng buồn, khi những người Bahnar chính gốc cũng không đoái hoài đến “gia tài” văn hóa cha ông để lại. Bây giờ, những nghệ nhân sử thi Tây Nguyên cũng chẳng khác nào những người già cô đơn ở làng, Nguyễn Quang Tuệ miêu tả. Mỗi khi Nguyễn Quang Tuệ đến, họ lại hát cho nhà nghiên cứu nghe: “Hát hết tiếng tao thì thôi!”, họ nói với anh. Anh lặng lẽ ghi âm, ghi chép lại. Có lần anh mơ có chiếc camera để ghi lại hoạt động của các nghệ nhân sử thi Tây Nguyên khi còn sống vì “độ chục năm nữa sẽ có giá trị lắm đấy”. Nhưng biết kiếm đâu chiếc camera, khi thu nhập của nhà nghiên cứu lâu nay vốn bèo bọt?

Nguyễn Quang Tuệ (bên trái) trong một lần xuống ăn, ở với đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên. 

Có người bạn trách anh: “Tại sao cứ phải in sách văn hóa Tây Nguyên làm gì cho tốn kém, khổ sở ra?”. Anh tâm sự: “Thì gọi là ngu. Mình bỏ tiền túi, cặm cụi dăm bảy năm làm được cuốn sử thi song ngữ dày dặn, in nợ xong thì đi van nài, lạy lục khắp nơi, cuối cùng chỉ có bạn bè thương tình từ thiện mua cho mấy chục cuốn”. Khổ sở thế vẫn in sách, bởi không in lại mặc cảm có lỗi với văn hóa dân tộc. Mỗi lần sách ra lại thấy Nguyễn Quang Tuệ hào hứng ôm “đứa con tinh thần” chụp một tấm hình làm kỷ niệm, nào là: “Câu đố Bahnar”, “Bok Set phát rừng đá của Yang”… Đây là những công trình anh dày công sưu tầm và biên soạn, được in song ngữ. Háo hức, nâng niu sách là thế, nhưng bạn đọc mấy ai quan tâm, dù Nguyễn Quang Tuệ ra sức quảng cáo từ mạng xã hội tới trực tiếp đứng ở gian hàng sách trên đường phố để chào mời. Anh hài hước chia sẻ nỗi lòng bán sách: “Đêm không ăn, ngày không ngủ, thao thức cả lúc tắm giặt. Vì sao ư? Nát óc nghĩ cách bán sách sử thi. Mỗi ngày viết ít nhất một dòng trạng thái trên trang cá nhân, điện thoại mở 24/24 giờ, có tin nhắn là mừng đánh thót… Hóa ra toàn tin rác”. Sách ế trầm trọng, nhưng đến nay Nguyễn Quang Tuệ đã in tới 10 cuốn sử thi Bahnar.

Trong một khóa học tại Hy Lạp, đất nước của sử thi rực rỡ và công tác gìn giữ sử thi cũng tuyệt vời, những nghệ nhân sử thi được dựng tượng đầy trân trọng. Anh chợt nhớ đến những nghệ nhân sử thi của Tây Nguyên quê mình rồi viết những dòng đầy tâm trạng: “Em lại trở về quê nhà. Lại lang thang xuống làng. Mưa chau mưa chút, cha đi chăn bò chưa về. Mẹ từ rẫy nghe có khách, lật đật bắc nồi cơm rồi bảo mày lại muốn ông ấy hát nữa à? Mấy hôm nay lạnh quá, chả biết có hát nổi nữa không… Quê em rồi chắc chẳng có ai dựng tượng đâu? Cả những người hát sử thi tài danh lẫn những nhân vật huyền thoại trong các câu chuyện xưa…”. Nguyễn Quang Tuệ đau với sử thi Bahnar và những gì liên quan đến văn hóa Tây Nguyên.

Ngoài công việc sưu tầm, nghiên cứu, Nguyễn Quang Tuệ còn chăm chỉ với công tác từ thiện cho đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên. Anh thường xuyên xuống làng, ăn ở với đồng bào dân tộc, nói thành thạo tiếng Bahnar, Jrai. Nhà nghiên cứu còn huy động xây dựng chương trình “Chung tay bảo tồn sử thi Ba Na Tây Nguyên”.  Nhờ chương trình này, 8 nghệ nhân sử thi Bahnar ở Gia Lai, Kon Tum có tiền “lương” 300.000 đồng/tháng, tính ra mỗi nghệ nhân có trợ cấp 10.000 đồng/ngày. Nhưng để có được số tiền ít ỏi ấy, Nguyễn Quang Tuệ cũng phải nhiệt tình kêu gọi.  

Đời sống của một nhà nghiên cứu văn hóa dân gian chẳng khá gì. Lương của vị Trưởng phòng Quản lý di sản văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai chỉ đủ để anh và cậu con trai học đại học chia nhau sống "thoi thóp". Có lần anh tự giễu: “Con người ta có điều kiện du học, con mình không suy dinh dưỡng là may”. Già làng ra thành phố Pleiku thường ghé qua nhà Nguyễn Quang Tuệ, khi về không quên so sánh: “Mày cứ chê về làng tao đi vệ sinh khó. Chỗ nhà mày còn khó hơn…”, là vì nhà anh nhỏ, phòng tắm cũng nhỏ xíu. Cuộc sống đời thường cũng khổ như ai, nhưng Nguyễn Quang Tuệ thương mình thì ít, xót cho những nghệ nhân sử thi thì nhiều. Cứ cuối tuần anh lại lượn về làng, anh ở bên nghệ nhân sử thi từ khi họ còn khỏe mạnh cho đến lúc sự sống của họ chỉ tính bằng ngày. Họ dựa thân hình xác xơ lên đôi chân khoanh tròn của nhà nghiên cứu rồi nở nụ cười. Nhà nghiên cứu tiễn đưa họ về với đất, viết những dòng xót xa: “Nhớ một người Bahnar đáng kính. Ông đã để lại cho đời áng sử thi độc đáo rồi lặng lẽ ra đi. Không danh hiệu, không một sự tôn vinh nào…”. Mới đây nhất, Nguyễn Quang Tuệ là người loan báo với anh em văn nghệ sĩ trong nước tin buồn: Nghệ sĩ dân gian Hben, người vợ của Anh hùng Núp đã ra đi, để lại người con trai, là con chung của nghệ sĩ Hben và Anh hùng Núp, không có khả năng tự lo được cuộc sống của mình, kể cả những nhu cầu nhỏ nhất. “Anh đã sống dựa vào mẹ hơn nửa thế kỷ nay. Giờ bà mất, anh không còn chỗ nương tựa…”, Nguyễn Quang Tuệ viết. Anh định bàn với văn nghệ sĩ Tây Nguyên tìm cho người đàn ông kém may mắn ấy một mái ấm từ thiện. Nhưng chưa kịp thực hiện thì may quá, một cơ sở y tế đã nhận nuôi giúp con trai của nghệ sĩ Hben và Anh hùng Núp. Cuộc sống của Nguyễn Quang Tuệ mấy chục năm qua cứ bận rộn tíu tít với việc sưu tầm, gìn giữ kho báu sử thi Tây Nguyên và làm bạn đồng hành với những nghệ nhân hát sử thi còn ít ỏi trên đất Tây Nguyên.

Nhưng Nguyễn Quang Tuệ biết nỗ lực của cá nhân anh không thể cứu vãn được sự mất dần của những giá trị văn hóa quá khứ. Làm được gì cứ làm, vì không thể thờ ơ khoanh tay đứng nhìn “cái chết lù lù áp sát đã được báo trước từ lâu”, anh chia sẻ. Sự tấn công của cái mới khiến những gì thuộc về xưa cũ bị tàn phá kinh hoàng: “Tây Nguyên là xứ rừng, xứ gỗ thế mà nay người dân chết chẳng có hòm gỗ để chôn, phải mua quan tài xi măng; Tây Nguyên là xứ sở thâm u, nhà ở trong rừng, rừng ở trong làng, thế mà nay, cửa rừng tất thảy đều đóng sập, người dân muốn chặt cây rừng cũng không thể…”. Còn những bài ca dân gian giờ chỉ được những người già cất lên từ những mái tranh nghèo, trong những đêm buồn bã. Mà rồi: “Như cỏ, như hoa. Các cụ mất dần. Những âm thanh cũng mất dần. Chỉ có nỗi buồn là nhiều thêm”, Nguyễn Quang Tuệ thở dài.

Thở dài nhưng anh vẫn đêm ngày miệt mài với sử thi Tây Nguyên. Bài báo này, không phải "kêu khó, kêu khổ" hộ Nguyễn Quang Tuệ, mà mong rằng, cộng đồng biết đến sự hy sinh thầm lặng của anh, để ai có tấm lòng với sử thi thì chung tay, góp sức, để bản sắc văn hóa Tây Nguyên trường tồn và phát triển!

Bài và ảnh: NÔNG HỒNG DIỆU 

Cổ và mới

Nghệ thuật và Âm nhạc

Dân tộc và hiện đại quả là vấn đề thế kỉ, vì giới nhạc bàn luận đã lâu mà vẫn chưa thấu, thử nghiệm cũng nhiều mà vẫn chưa thỏa. Khúc mắc nảy sinh nhiều khi là do dân tộc - hiện đại được hiểu được hành không chỉ như hai vế đối lập của các cặp phạm...

Quách Thị Hồ - Sênh phách giọng sầu gửi bóng mây

Nghệ thuật và Âm nhạc

Quách Thị Hồ - Sênh phách giọng sầu gửi bóng mây Tiếng hát của Quách Thị Hồ đẹp và tráng lệ như một tòa lâu đài nguy nga, lộng lẫy, mà mỗi tiếng luyến láy cao siêu tinh tế của bà là một mảng chạm kỳ khu của một bức cửa võng trong cái tòa lâu đài...

Nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý - bậc lão làng trong nền âm nhạc Việt Nam

Nghệ thuật và Âm nhạc

Những năm sống trên miền Bắc, tôi chưa có dịp được làm quen với nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý. Mãi đến năm 1976, anh Nguyễn Văn Tý mới chuyển vào Sài Gòn, cùng với tôi công tác trong Viện Nghiên cứu Âm nhạc Việt Nam do Giáo sư nhạc sĩ Lưu Hữu Phước làm Viện...

Vai trò của sáo trúc trong nghệ thuật chèo

Nghệ thuật và Âm nhạc

Nghệ thuật Chèo là một loại hình nghệ thuật truyền thống tiêu biểu và phát triển mạnh ở các vùng đồng bằng Bắc Bộ Việt Nam. Nghệ thuật Chèo được bắt nguồn từ cuộc sống lao động, sinh hoạt của nhân dân ta từ hàng ngàn năm nay và nó đã chiếm một vị trí...

Bộ ba Nhạc huyền ở đình làng Nam Bộ

Nghệ thuật và Âm nhạc

Nhạc huyền (Nhạc treo) là bộ phận âm nhạc chủ yếu sử dụng những nhạc khí đặt trên giá hay treo trên dây, như trống lớn, khánh đá, chuông đồng... Trong số này, có những nhạc khí đứng lẻ loi một mình, như Kiến cổ, Đại cổ (trống lớn), Đặc khánh (khánh...

Người bén duyên Hò khoan Lệ Thủy

Nghệ thuật và Âm nhạc

Vừa từ Quảng Bình ra, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vỹ gọi điện bảo tôi xuống ông ngay "có món này hay lắm". Tưởng là món nhậu gì đó, hóa ra không phải. Ông mở cho xem cuốn băng do Viện Âm nhạc vừa ghi hình về Hò khoan Lệ Thủy do chính...

Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa với xẩm: Bồng bềnh một cõi mơ…

Nghệ thuật và Âm nhạc

Những ai yêu bộ môn nghệ thuật hát xẩm, hẳn không lạ lẫm gì với nữ nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa trong nhóm nghệ sĩ xẩm Hà Thành. Chị chính là cô học trò nhỏ của nghệ nhân Hà Thị Cầu, người đã được bà Cầu khi còn ở dương thế âu yếm nói với những người làm...

NGHỆ THUẬT MÚA

Nghệ thuật và Âm nhạc

KHÁI QUÁT MÚA ĐƯƠNG ĐẠI VÀ CÁC PHẦN BÀI HỌC CƠ BẢN TRONG MÚA ĐƯƠNG ĐẠI I. Khái quát Múa đương đại: "Múa đương đại" là một từ buzz phổ biến trong ngành công nghiệp giải trí ngày hôm nay, nhưng ngay cả các vũ công chuyên nghiệp và biên đạo múa đã...

"Giáo dục âm nhạc trong các trường phổ thông theo yêu cầu của Unesco"

Nghệ thuật và Âm nhạc

Thật tiếc, tôi chưa lần nào được gặp và nghe Giáo sư Trần Văn Khê trò chuyện. Bởi lẽ, những năm tháng ấy tôi đang còn là sinh viên của Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Nay, về công tác tại Viện Âm nhạc, có dịp ngồi nghe băng ghi lại cuộc nói...