DMCA.com Protection Status

Giáo trình TÂM LÝ HỌC DẠY NGHỀ  quan tâm

Được đăng bởi: Trần Việt Thao

Cập nhật lúc 16:13 ngày 17/01/2018

Giáo trình TÂM LÝ HỌC DẠY NGHỀ

( nguồn: http://www.cdcncp.edu.vn )

CHƯƠNG 1: TÂM LÝ HỌC ĐẠI CƯƠNG

1.1. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG CỦA TÂM LÝ HỌC

1.1.1. Khái niệm tâm lý và tâm lý học

- T©m lý lµ nh÷ng hiÖn t­îng tinh thÇn x¶y ra trong ®Çu ãc cña con ng­êi, do sù t¸c ®éng cña thÕ giíi kh¸ch quan vµo n·o mµ sinh ra, g¾n liÒn vµ ®iÒu hµnh mäi ho¹t ®éng vµ cuéc sèng cña con ng­êi.

- Tâm lý học là khoa học nghiên cứu về bản chất và quy luật của sự hình thành, nảy sinh, phát triển, diễn bến, biểu hiện của hiện tượng tâm lý.

1.1.2. Bản chất của hiện tượng tâm lý

a.Bản chất phản ánh:

- Phản ánh là quá trình tác động qua lại giữa hệ thống vật chất này với hệ thống vật chất khác. Kết quả là để lại dấu vết (hình ảnh) ở cả 2 hệ thống.

- Tâm lý là sự phản ánh thế giới khách quan vào não người thông qua chủ thế.

“Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu

Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ”

- Phản ánh tâm lý là phản ánh đặc biệt: Mang tính sinh động, sáng tạo và mang tính chủ thể.

VD: Hình ảnh bông hoa trong não người, khác xa hình ảnh bông hoa trong gương

Cùng một sự vật hiện tượng, mỗi người cảm nhận khác xa nhau:

“Cùng trong một tiếng tơ đồng

Người ngoài cười nụ, người trong khóc thầm”

Trong những thời gian khác nhau, cảm nhận khác nhau.

Mỗi cá nhân có các thái độ khác nhau đối với hiện thực.

- Nguyên nhân của sự khác biệt trong tâm lý con người

+ Do mỗi người có đặc điểm riêng về cơ thể, giác quan, hệ thần kinh và não bộ

+ Do mỗi người có hoàn cảnh sống, điều kiện giáo dục khác nhau

+ Mỗi người có mức độ tích cực hoạt động và giao tiếp khác nhau

- Kết luận thực tiễn

+ Tâm lý có nguồn gốc là thế giới khách quan, vì thế khi nghiên cứu cũng như hình thành và cải tạo tâm lý người phải nghiên cứu hoàn cảnh trong đó con người sống, hoạt động và giao tiếp

+ Tâm lý mang tính chủ thể vì thế phải chú ý đến cái riêng trong tâm lý mỗi người.

b.Bản chất xã hội, lịch sử

- Tâm lý con người chỉ được hình thành trong điều kiện môi trường, xã hội.

- Tâm lý phản ánh toàn bộ mối quan hệ xã hội

“Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng”

“Hãy cho tôi biết bạn anh là người như thế nào, tôi sẽ cho anh biết, anh là ai”

Tâm lý con người luôn vận động, biến đổi và phát triển theo sự phát triển của môi trường xã hội.

Kết luận thực tiễn

+ Tâm lý người có nguồn gốc xã hội vì thế phải nghiên cứu môi trường xã hội, nền văn hoá xã hội trong đó con người sống và hoạt động.

+ Tâm lý con người do do nền lịch sử - xã hội tạo nên, vì thế cần tổ chức tốt hoạt động dạy học và giáo dục để hình thành tâm lý cho con người.

1.2. QUÁ TRÌNH NHẬN THỨC

1.2.1. Nhận thức cảm tính

a. Cảm giác

Định nghĩa- Cảm giác là một quá trình tâm lý, phản ánh từng thuộc tính riêng lẻ của sự vật, hiện tượng đang trực tiếp tác động vào các giác quan của chúng ta.

Đặc điểm

- Là một quá trình tâm lý

- Phản ánh từng thuộc tính riêng lẻ của sự vật hiện tượng

- Phản ánh hiện thực khách quan một cách trực tiếp

- Cảm giác mang bản chất xã hội.

(Cảm giác của con người phát triển phong phú dưới sự rèn luyện)

Phân loại cảm giác

- Cảm giác bên trong: Cảm giác vận động, cảm giác thăng bằng, cảm giác cơ thể

- Cảm giác bên ngoài: Nhìn, nghe, sờ, nếm, ngửi

Quy luật của cảm giác

- Quy luật ngưỡng cảm giác

Muốn có cảm giác phải có kích thích vào các giác quan. Song kích thích chỉ gây được cảm giác khi kích thích đó đạt tới một giới hạn nhất định. Giới hạn của cường độ kích thích mà ở đó gây ra được cảm giác gọi là ngưỡng cảm giác.

- Quy luật thích ứng của cảm giác

Để phản ánh được tốt nhất và bảo vệ hệ thần kinh, cảm giác của con người có khả năng thích ứng với kích thích. Thích ứng là khả năng thay đổi độ nhạy cảm của cảm giác cho phù hợp với cường độ kích thích.

VD: Khi cường độ kích thích tăng thì độ nhạy cảm giảm. Khi cường độ kích thích giảm thì độ nhạy cảm tăng.

- Quy luật về sự tác động qua lại giữa các cảm giác

Các cảm giác ở người có sự tác động qua lại lẫn nhau theo quy luậ: Sự kích thích yếu lên một cơ quan phân tích này sẽ làm tăng độ nhạy cảm ở cơ quan phân tích kia và ngược lại.

VD: Trong bóng tối, âm thanh nghe sẽ rõ hơn. Hoặc khi nhìn một tờ giấy trắng đặt trên nền đen sẽ trắng hơn so với tờ giấy y hệt đặt trên giấy xám.

- Quy luật bù trừ cảm giác

Cảm giác của con người có khả năng bù trừ. Khi một cơ quan phân tích của con người bị thiếu hoặc bị yếu đi, thì một cơ quan phân tích khác lại được tăng cường.

b. Tri giác

Định nghĩa

- Là quá trình nhận thức cảm tính, phản ánh thế giới một cách trọn vẹn các thuộc tính bề ngoài của sự vật khi chúng đang trực tiếp tác động vào các giác quan của chúng ta.

Đặc điểm

- Là một quá trình nhận thức.

- Xảy ra khi sự vật hiện tượng trực tiếp tác động vào các giác quan.

- Phản ánh một cách trọn vẹn những thuộc tính bên ngoài của sự vật, hiện tượng.

Phân loại

- Căn cứ vào mức độ tham gia của ý thức:

+ Tri giác không chủ định: Tri giác tự phát, ngẫu nhiên, không có mục đích mà do sự hấp dẫn của sự vật hiện tượng.

+ Tri giác có chủ định: Tri giác chủ động, có ý thức, có mục đích từ trước, đòi hỏi phải có sự cố gắng, biện pháp và kế hoạch tiến hành.

- Căn cứ vào hoạt động giác quan.

Tri giác nhìn, nghe, ngửi nếm. (Nếu cảm giác chỉ dừng lại ở mức độ nhận biết đơn lẻ các thuộc tính, tri giác có sự tổng hợp hơn. Ngửi mùi thơm có thể biết của hoa hồng.)

- Căn cứ vào hình thức tồn tại của sự vật hiện tượng

Tri giác các thuộc tính không gian

Tri giác các thuộc tính thời gian

Tri giác vận động

Những quy luật cơ bản của tri giác

- Tính trọn vẹn của tri giác

Là thuộc tính cơ bản của tri giác, phản ánh tương đối đầy đủ những thuộc tính cụ thể, những bộ phận cơ bản của sự vật và hình ảnh của chúng được sắp xếp theo những quan hệ nhất định.

- Tính ý nghĩa

Là thuộc tính cơ bản của tri giác, có ý thức gọi tên, xếp loại và thông hiểu sự vật theo kinh nghiệm của người tri giác.

- Tính lựa chọn

Là thuộc tính cơ bản của tri giác thể hiện thái độ tích cực của chủ thể nhằm tách đối tượng ra khỏi bối cảnh.

(Khi tri giác một đối tượng nào đó, chúng ta đã tách đối tượng ra khỏi các đối tượng khác và kết hợp các thuộc tính của nó ra thành một tổng thể)

- Tính ổn định

Là thuộc tính của tri giác, phản ánh về sự vật, hiện tượng một cách không thay đổi khi điều kiện đã thay đổi.

- Ảo ảnh tri giác.

Là sự tri giác không đúng, sai lệch về các đối tượng thực tại.

- Tính tổng giác

Sự phụ thuộc của tri giác vào nội dung đời sống tâm lý của con người, vào đặc điểm nhân cách của họ được gọi là hiện tượng tổng giác

1.2.2. Nhận thức lý tính

a. Tư duy

Định nghĩa

Tư duy là một quá trình tâm lý, phản ánh những thuộc tính bản chất, những mối liên hệ và quan hệ bên trong có tính quy luật của sự vật, hiện tượng trong hiện thực khách quan mà trước đó ta chưa biết.

Đặc điểm của tư duy

Tính có vấn đề của tư duy

Tư duy chỉ nảy sinh trong tình huống có vấn đề, là những tình huống chứa định mục đích mới, yêu cầu mới mà những kinh nghiệm cũ không đủ sức giải quyết.

“VD: Mặt trời mọc ở đằng tây

Thiên hạ ngạc nhiên sự lạ này

Ngơ ngác nhìn nhau và tự hỏi

Thức dậy hay là ngủ tiếp đây”

Tính gián tiếp của tư duy

Tư duy thông qua ngôn ngữ

Sử dụng các phương tiện, máy móc để nhận thức đối tượng

Tính trừu tượng và khái quát của tư duy

Tư duy chỉ ra những thuộc tính bản chất của sự vật hiện tượng.

Tư duy phản ánh đối tượng bằng khái niệm, quy luật.

Tư duy sử dụng ngôn ngữ làm phương tiện

Ngôn ngữ là phương tiện, vật liệu của quá trình tư duy.

Ngôn ngữ là hình thức biểu hiện của tư duy

Tư duy liên quan tới nhận thức cảm tính và chi phối nhận thức cảm tính

Cảm giác, tri giác cung cấp các tài liệu cảm tính, là cơ sở con người tiến hành tư duy

Khi có tư duy, ý thức về sự vật, hiện tượng, chúng ta sẽ cảm giác, tri giác đúng đắn hơn.

Tư duy gắn chặt với thực tiễn

Thực tiễn là nguồn gốc của tư duy, là tiêu chuẩn của chân lý.

Tư duy của con người sẽ được thực tiễn kiểm chứng lại.

Các giai đoạn của tư duy

Có thể trải qua 5 giai đoạn

VD: Giải câu đố.

Xác định vấn đề và biểu đạt vấn đề

Huy động tri thức và kinh nghiệm liên quan đến vấn đề.

Sàng lọc các liên tưởng và hình thành giả thuyết

Kiểm tra giả thuyết

Giải quyết nhiệm vụ

  1.  
  2.  
  3.  
  4.  
  5.  

Sơ đồ hoá như sau

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Các thao tác của quá trình tư duy

Phân tích, tổng hợp

So sánh

Trừu tượng và khái quát hoá

Cụ thể hoá

Hệ thống hoá

 

Các hình thức tư duy

Khái niệm

Là hình thức của tư duy, trong đó các sự vật hiện tượng được khái quát phân chia theo các dấu hiệu bản chất của chúng.

Phán đoán

Là hình thức của tư duy, nhằm khẳng định hay phủ định một thuộc tính, một mối quan hệ nào đó của sự vật hiện tượng mà con người đang nghiên cứu.

Suy luận

Là hình thức tư duy đi từ một hay nhiều phán đoán đã có sẵn để rút ra một phán đoán mới, một kết luận về sự vật hiên tượng.

Kết luận sư phạm

Coi trọng việc phát triển tư duy cho học sinh

Đưa học sinh vào những tình huống có vấn đề

Phát triển tư duy gắn liền với truyền thụ tri thức

Phát triển tư duy gắn liền với việc trau dồi ngôn ngữ cho học sinh

Phát triển tư duy gắn liền với rèn luyện cảm giác, tri giác, tính nhạy cảm, năng lực quan sát và trí nhớ của học sinh​​​​​​​

b. Tưởng tượng

Định nghĩa

Là quá trình tâm lý phản ánh những cái chưa có trong kinh nghiệm cá nhân bằng cách xây dựng những hình ảnh mới trên cơ sở những biểu tượng đã có.

Đặc điểm

Tưởng tượng chỉ nảy sinh trước hoàn cảnh có vấn đề. (Không có tính logic, chặt chẽ, có tính nhảy cóc)

Phản ánh những cái mới

Có tính gián tiếp

Tính khái quát

Tưởng tượng được nảy sinh và phát triển trong quá trình lao động.

Tưởng tượng liên hệ chặt chẽ với thực tiễn​​​​​​​

.....vvvv.......

1.3. CÁC THUỘC TÍNH TÂM LÝ CỦA NHÂN CÁCH

1.3.1. NHÂN CÁCH

a. Định nghĩa

Nhân cách là tổ hợp những phẩm chất và năng lực tạo nên bản sắc và giá trị tinh thần của mỗi người.

b. Đặc điểm

- Tính thống nhất

Nhân cách là một chỉnh thể thống nhất giữa phẩm chất và năng lực. Nhân cách không phải là dấu cộng đơn giản của nhiều thuộc tính, phẩm chất riêng lẻ, mà là một hệ thống thống nhất, trong đó mỗi nét nhân cách đều liên quan không tách rời với những nét nhân cách khác.

- Tính ổn định

Nhân cách là tổ hợp những thuộc tính tâm lý tương đối ổn định, tiềm tàng trong mỗi cá nhân. Trong thực tế, từng nét nhân cách có thể thay đổi do cuộc sống, nhưng nhìn một cách tổng thể, chúng vẫn tạo thành một cấu trúc trọn vẹn, tương đối ổn định. Chính nhờ tính ổn định của nhân cách mà ta mới có thể dự kiến trước hành vi của một nhân cách nào đó trong tình huống này hay tình huống khác.

- Tính tích cực

Nhân cách là sản phẩm của xã hội, là chủ thể của các mối quan hệ xã hội, của hoạt động và giao tiếp. Vì vậy, nhân cách mang tính tích cực. Tính tích cực của nhân cách thể hiện ở những hoạt động muôn màu muôn vẻ, đa dạng của nhân cách đó nhằm biến đổi, cải tạo thế giới xung quanh và cải tạo cả bản thân mình. Tính tích cực của nhân cách thể hiện trong quá trình thoả mãn các nhu cầu của nhân cách. Con người không chỉ thoả mãn nhu cầu bằng những gì có sẵn mà bằng công cụ, bằng lao động, con người đã tích cực biến đổi, sáng tạo ra các đối tượng làm cho nó phù hợp với bản thân.

- Tính giao lưu

Nhân cách chỉ có thể tồn tại trong sự giao lưu với nhân cách khác. Nhu cầu giao lưu được xem như nhu cầu bẩm sinh của con người. Thông qua giao lưu, con người ra nhập các quan hệ xã hội, lĩnh hội các chuẩn mực đạo đức và hệ thống giá trị xã hội. Qua giao lưu, con người đóng góp các giá trị phẩm chất, nhân cách của mình cho xã hội.

c. Cấu trúc của nhân cách

Có nhiều quan điểm khác nhau

Nhân cách gồm 4 nhóm thuộc tính tâm lý điển hình của cá nhân: Xu hướng, tính cách, khí chất, năng lực

Quan điểm nhân cách gồm 3 lĩnh vực cơ bản: Nhận thức, tình cảm, ý chí

Quan điểm coi nhân cách gồm 2 mặt thống nhất: Đức – Tài

​​​​​​​

§øc (phÈm chÊt)

Tµi (n¨ng lùc)

- PhÈm chÊt x· héi (hay ®¹o ®øc - chÝnh trÞ): thÕ giíi quan, niÒm tin, lý t­ëng, lËp tr­êng, th¸i ®é chÝnh trÞ, th¸i ®é lao ®éng.

- N¨ng lùc x· héi ho¸: kh¶ n¨ng thÝch øng, n¨ng lùc s¸ng t¹o, c¬ ®éng, mÒm dÎo, linh ho¹t trong toµn bé cuéc sèng x· héi.

- PhÈm chÊt c¸ nh©n (hay ®¹o ®øc t­ c¸ch): c¸c nÕt, c¸c thãi, c¸c “thó” (ham muèn).

- N¨ng lùc chñ thÓ ho¸: kh¶ n¨ng biÓu hiÖn tÝnh ®éc ®¸o, ®Æc s¾c, kh¶ n¨ng biÓu hiÖn c¸i riªng, c¸i “b¶n lÜnh” cña c¸ nh©n.

- PhÈm chÊt ý chÝ: tÝnh kû luËt, tÝnh tù chñ, tÝnh môc ®Ých, tÝnh qu¶ quyÕt, tÝnh phª ph¸n,...

- N¨ng lùc hµnh ®éng: kh¶ n¨ng hµnh ®éng cã môc ®Ých, cã ®iÒu khiÓn, chñ ®éng, tÝch cùc.

- Cung c¸ch øng xö: t¸c phong, lÔ tiÕt, tÝnh khÝ,...

- N¨ng lùc giao tiÕp: kh¶ n¨ng thiÕt lËp vµ duy tr× quan hÖ víi ng­êi kh¸c.

 

d. Các yếu tố quy định đến sự hình thành và phát triển nhân cách

- Yếu tố di truyền

YÕu tè sinh thÓ: mµu m¾t, mµu tãc, t×nh tr¹ng søc kháe vµ hÖ thÇn kinh, n·o bé lµ tiÒn ®Ò, c¬ së vËt chÊt cho sù n¶y sinh vµ ph¸t triÓn cña nh©n c¸ch.

- Môi trường

Hoµn c¶nh còng cã vai trß nhÊt ®Þnh ®èi víi sù ph¸t triÓn vµ biÓu hiÖn cña c¸c ®Æc ®iÓm, thuéc tÝnh t©m lý. Tuy nhiªn, hoµn c¶nh kh«ng ph¶i lµ yÕu tè quyÕt ®Þnh t©m lý, nh©n c¸ch con ng­êi.

Hoạt động và giao tiếp: Vai trò quyết định trực tiếp

 

Vai trß cña ho¹t ®éng:

Ho¹t ®éng lµ ph­¬ng thøc sèng, ph­¬ng thøc tån t¹i cña con ng­êi. Ho¹t ®éng lu«n bao gåm hai qu¸ tr×nh t¸c ®éng qua l¹i víi nhau. §ã lµ qu¸ tr×nh ®èi t­îng hãa vµ chñ thÓ hãa.

Th«ng qua qu¸ tr×nh chñ thÓ hãa (nhËp t©m), con ng­êi ®· lÜnh héi, tiÕp thu nh÷ng kinh nghiÖm x· héi lÞch sö ®Ó h×nh thµnh vµ lµm ph¸t triÓn t©m lý- ý thøc- nh©n c¸ch cña b¶n th©n.

Th«ng qua qóa tr×nh ®èi t­îng hãa (xuÊt t©m), con ng­êi béc lé nh÷ng n¨ng lùc vµ phÈm chÊt cña m×nh ra bªn ngoµi, tõ ®ã ng­êi kh¸c sÏ ®¸nh gi¸ ®­îc b¶n th©n m×nh ®ång thêi chÝnh chñ thÓ sÏ hiÓu m×nh h¬n ®Ó hoµn thiÖn b¶n th©n, kh¾c phôc nh÷ng yÕu ®iÓm, ph¸t huy nh÷ng ­u ®iÓm tõ ®ã ý thøc, nh©n c¸ch ngµy cµng ph¸t triÓn.

 Ho¹t ®éng cã vai trß quyÕt ®Þnh ®èi víi sù n¶y sinh, biÓu hiÖn, vËn hµnh, ph¸t sinh vµ ph¸t triÓn cña t©m lý - ý thøc - nh©n c¸ch.

Vai trß cña giao tiÕp

Nhu cÇu giao tiÕp ®Ó t¹o ra sù g¾n bã gi÷a ng­êi – ng­êi lµ sù sèng cßn cña ®êi sèng x· héi. Nhu cÇu giao tiÕp lµ nhu cÇu ®Çu tiªn, lµ nhu cÇu bÊt tËn diÔn ra trong suèt cuéc ®êi mçi ng­êi. (Tõ khi míi ra ®êi, trÎ nhá ®· cã nhu cÇu giao tiÕp rÊt lín, trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn con ng­êi lu«n lu«n n¶y sinh nhu cÇu giao tiÕp, nÕu kh«ng ®­îc tho¶ m·n sÏ dÉn ®Õn bÖnh lý)

Th«ng qua giao tiÕp, con ng­êi ra nhËp vµo c¸c mèi quan hÖ x· héi, tiÕp thu nÒn v¨n hãa x· héi, nh÷ng kinh nghiÖm tõ thÕ hÖ tr­íc truyÒn l¹i.

Giáo dục: Vai trò chủ đạo

Gi¸o dôc lµ mét hiÖn t­îng x· héi, lµ qu¸ tr×nh t¸c ®éng cã môc ®Ých, cã kÕ ho¹ch tíi con ng­êi, ®­a ®Õn sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn t©m lý, ý thøc, nh©n c¸ch.

Trong sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh©n c¸ch, gi¸o dôc gi÷ vai trß chñ ®¹o v×:

+ Gi¸o dôc v¹ch ra ph­¬ng ph¸p cho sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh©n c¸ch, v× gi¸o dôc lµ qu¸ tr×nh t¸c ®éng cã môc tiªu x¸c ®Þnh, h×nh thµnh mét mÉu ng­êi cô thÓ cho x· héi - mét m« h×nh nh©n c¸ch ph¸t triÓn, ®¸p øng nh÷ng yªu cÇu cña cuéc sèng.

+ Th«ng qua gi¸o dôc, thÕ hÖ tr­íc truyÒn l¹i cho thÕ hÖ sau nÒn v¨n ho¸ x· héi – lÞch sö ®Ó t¹o nªn nh©n c¸ch cña m×nh.

+ Gi¸o dôc cã thÓ ®em l¹i cho con ng­êi nh÷ng c¸i mµ c¸c yÕu tè bÈm sinh - di truyÒn hay m«i tr­êng tù nhiªn kh«ng thÓ ®em l¹i ®­îc. Gi¸o dôc cã thÓ ph¸t huy tèi ®a nh÷ng mÆt m¹nh cña c¸c yÕu tè chi phèi sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh©n c¸ch, ®ång thêi bï ®¾p nh÷ng thiÕu hôt, h¹n chÕ do nh÷ng yÕu tè trªn sinh ra.

+ Gi¸o dôc ®­a con ng­êi, ®­a thÕ hÖ trÎ vµo "vïng ph¸t triÓn gÇn nhÊt", v­¬n tíi nh÷ng c¸i mµ thÕ hÖ trÎ sÏ cã, gióp thÕ hÖ trÎ h­íng vÒ t­¬ng lai. Nh­ vËy, gi¸o dôc kh«ng chØ tÝnh ®Õn tr×nh ®é ph¸t triÓn hiÖn t¹i cña nh©n c¸ch mµ cßn ®­a ®Õn nh÷ng b­íc ph¸t triÓn tiÕp theo.

+ Gi¸o dôc cã thÓ uèn n¾n ®­îc nh÷ng sai lÖch vÒ mét mÆt nµo ®ã so víi c¸c chuÈn mùc (do t¸c ®éng tù ph¸t cña m«i tr­êng g©y nªn) vµ lµm cho nã ph¸t triÓn theo h­íng mong muèn cña x· héi qua c¸c t¸c ®éng gi¸o dôc l¹i.

1.3.2. Ý chí và hành động ý chí

* Ý chí

a. Định nghĩa

Ý chí là một phẩm chất của nhân cách là mặt năng động của ý thức, thể hiện năng lực thực hiện những hành động có mục đích đòi hòi phải có sự nỗ lực khắc phục khó khăn của con người.

b. Đặc điểm

- Ý chí được coi là mặt năng động của ý thức, mặt biểu hiện cụ thể của ý thức trong thực tiễn

- Ý chí bao gồm mặt năng động của trí tuệ và tình cảm

- Là yếu tố tâm lý điều khiển, điều chỉnh hành vi tích cực nhất của con người

c. Một số phẩm chất của ý chí

- Tính mục đích

- Tính độc lập

- Tính quyết đoán

- Tính kiên cường

- Tính dũng cảm

- Tính tự kiềm chế, tự chủ

* Hành động ý chí

a. Định nghĩa

Là hành động có ý thức, có chủ tâm, đòi hỏi nỗ lực khắc phục khó khăn, thực hiện đến cùng mục đích đã đề ra.

b. Đặc điểm

- Nguồn kích thích chủ yếu để gây ra hành động ý chí là ngôn ngữ

- Có tính mục đích rõ ràng và chứa đựng nội dung đạo đức

- Có sự lựa chọn phương tiện và biện pháp tiến hành

- Có sự điều khiển, điều chỉnh, kiểm tra của ý thức, luôn có sự nỗ lực khắc phục khó khăn, thực hiện đến cùng mục đích đề ra

c. Các khâu của hành động ý chí

- Xác định mục đích, động cơ hành động

- Lựa chọn phương pháp, phương tiện hành động

- Thực hiện hành động

+ hành động bên ngoài

+ Hành động ý chí bên trong

- Đánh giá kết quả hành động

1.3.3 Tr¹ng th¸i chó ý

a. Kh¸i niÖm

* §Þnh nghÜa

Chó ý lµ sù tËp trung cña ý thøc cña chñ thÓ vµo mét hay mét nhãm sù vËt, hiÖn t­îng ®Ó ®Þnh h­íng cho ho¹t ®éng, ®¶m b¶o ®iÒu kiÖn thÇn kinh - t©m lý cÇn thiÕt cho ho¹t ®éng tiÕn hµnh cã hiÖu qu¶.

* BiÓu hiÖn cña chó ý: Trong sinh ho¹t, ®Ó ®¸nh gi¸ tr¹ng th¸i chó ý cña mäi ng­êi, ng­êi ta l¹i chñ yÕu dùa vµo dÊu hiÖu bªn ngoµi nh­ng nhiÒu khi dÊu hiÖu bªn ngoµi kh«ng nãi ®óng sù thùc bªn trong. Ng­êi gi¸o viªn cÇn biÕt c¸ch ph©n biÖt ®­îc sù chó ý thËt, vê chó ý, kh«ng chó ý thËt vµ vê kh«ng chó ý cña c¸c em trong häc tËp.

b. C¸c lo¹i chó ý

- Chó ý kh«ng chñ ®Þnh: lµ lo¹i chó ý kh«ng cã môc ®Ých tù gi¸c, kh«ng cÇn sù nç lùc cña b¶n th©n, kh«ng cÇn sö dông mét biÖn ph¸p, thñ thuËt nµo.

Chó ý kh«ng chñ ®Þnh chñ yÕu do t¸c ®éng bªn ngoµi g©y ra, phô thuéc vµo ®Æc ®iÓm cña vËt kÝch thÝch nh­:

+ Sù míi l¹, hÊp dÉn vÒ h×nh d¸ng, mÇu s¾c

+ C­êng ®é cña vËt kÝch thÝch

+ Sù t­¬ng ph¶n gi÷a vËt kÝch thÝch víi bèi c¶nh

Quan hÖ cña ®èi t­îng víi nhu cÇu, høng thó, t×nh c¶m cña chñ thÓ còng lµ nguyªn nh©n g©y ra chó ý kh«ng chñ ®Þnh.

- Chó ý cã chñ ®Þnh: lo¹i chó ý cã môc ®Ých tù gi¸c, cã biÖn ph¸p ®Ó h­íng chó ý vµo ®èi t­îng, ®ßi hái mét sù nç lùc nhÊt ®Þnh.

Chó ý cã chñ ®Þnh xuÊt hiÖn do b¶n th©n chñ thÓ nhËn thøc thÊy sù cÇn thiÕt ph¶i chó ý ®Õn ®èi t­îng.

- Chó ý sau chñ ®Þnh: lo¹i chó ý nµy vèn lµ chó ý cã chñ ®Þnh nh­ng kh«ng ®ßi hái sù c¨ng th¼ng vÒ ý chÝ, l«i cuèn con ng­êi vµo néi dung vµ ph­¬ng thøc ho¹t ®éng tíi møc kho¸i c¶m, ®em l¹i hiÖu qu¶ cao cña chó ý.

VD: Khi b¾t ®Çu ®äc mét cuèn s¸ch cÇn chó ý cã chñ ®Þnh, nh­ng cµng ®äc cµng bÞ néi dung hÊp dÉn cña cuèn s¸ch thu hót khiÕn ta kh«ng cÇn ph¶i cã sù nç lùc cao, kh«ng cßn c¨ng th¼ng thÇn kinh, nh­ vËy, chó ý cã chñ ®Þnh ®· chuyÓn thµnh chó ý "sau chñ ®Þnh".

 Ba lo¹i chó ý trªn cã mèi quan hÖ chÆt chÏ víi nhau, bæ sung vµ chuyÓn ho¸ cho nhau, gióp con ng­êi ph¶n ¸nh ®èi t­îng mét c¸ch tèt nhÊt. C¶ ba lo¹i chó ý ®Òu cÇn thiÕt cho ho¹t ®éng cña con ng­êi, trong ®ã chó ý "sau chñ ®Þnh" lµ lo¹i chó ý cÇn ®­îc h×nh thµnh trong c¸c ho¹t ®éng cña con ng­êi.

c. C¸c phÈm chÊt cña chó ý:

*Søc tËp trung cña chó ý : lµ kh¶ n¨ng chó ý mét ph¹m vi ®èi t­îng t­¬ng ®èi hÑp cÇn thiÕt cho ho¹t ®éng.

Môc tiªu cµng hÑp th× sù tËp trung chó ý cµng cao. Nh÷ng c«ng viÖc ®ßi hái ®é chÝnh x¸c cµng cao th× sù tËp trung chó ý cµng lín. VD khi b¾n bia ng­êi chiÕn sÜ tËp trung vµo mét ®iÓm rÊt nhá.

Sè l­îng c¸c ®èi t­îng mµ chó ý h­íng tíi gäi lµ khèi l­îng chó ý. Khèi l­îng chó ý phô thuéc vµo ®Æc ®iÓm ®èi t­îng còng nh­ nhiÖm vô vµ ®Æc ®iÓm cña ho¹t ®éng.

Søc tËp trung chó ý cµng cao th× sù c¨ng th¼ng cµng lín, chñ thÓ cµng nhanh chãng mÖt mái cho nªn sù tËp trung chó ý th­êng diÔn ra kh«ng dµi l¾m.

¦u ®iÓm: gióp chñ thÓ theo dâi ®­îc ®èi t­îng mét c¸ch ®Çy ®ñ, s©u s¾c.

Nh­îc ®iÓm: lµm chñ thÓ kh«ng nhËn biÕt ®­îc diÔn biÕn xung quanh ®ang x¶y ra.

*Sù bÒn v÷ng cña chó ý: lµ kh¶ n¨ng duy tr× l©u dµi chó ý vµo mét hay mét sè ®èi t­îng cña ho¹t ®éng.

Nãi ®Õn tÝnh bÒn v÷ng lµ nãi ®Õn sù tËp trung chó ý ®Ó gi¶i quyÕt mét c«ng viÖc trong mét kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh, nãi lªn viÖc ng­êi ®ã cã thÓ chó ý vµo mét viÖc g× ®ã hay kh«ng.

Sù bÒn v÷ng chó ý kh«ng cã nghÜa lµ lu«n h­íng vµo mét ®èi t­în v× ®èi t­îng lu«n lu«n biÕn ®æi vµ ho¹t ®éng cña con ng­êi còng lu«n lu«n thay ®æi nh­ng ph­¬ng h­íng chung cña sù chó ý kh«ng thay ®æi.

Sù bÒn v÷ng cña chó ý phô thuéc vµo tÝnh chÊt cña ho¹t ®éng. Ho¹t ®éng cµng ®a d¹ng, ®èi t­îng cµng phong phó th× chó ý cµng bÒn v÷ng ng­îc l¹i ®èi t­îng ®¬n ®iÖu, ho¹t ®éng lÆp l¹i khiÕn cho chó ý khã bÒn v÷ng.

Ng­îc l¹i víi sù bÒn v÷ng cña chó ý lµ ph©n t¸n chó ý. Mét ng­êi hay ph©n t¸n chó ý th­êng kh«ng lµm ®­îc viÖc g× l©u.

*Sù ph©n phèi chó ý: lµ kh¶ n¨ng cïng mét lóc chó ý ®Õn nhiÒu ®èi t­îng hay nhiÒu ho¹t ®éng kh¸c nhau mét c¸ch cã chñ ®Þnh.

Ph©n phèi chó ý th­êng kh«ng ®Òu mµ ph©n ra ®iÓm chÝnh, ®iÓm phô chø kh«ng chia ®Òu cho mäi ®èi t­îng. VD ng­êi l¸i xe chñ yÕu ®Õn diÔn biÕn trªn ®­êng, quan s¸t ®­êng cßn viÖc ®iÒu khiÓn tay l¸i bµn ®¹p cÇn sè th× ®· trë thµnh kÜ x¶o, thãi quen ®ßi hái sù chó ý tèi thiÓu.

PhÈm chÊt nµy cÇn thiÕt cho nhiÒu nghÒ ®Æc biÖt nh÷ng nghÒ ®iÒu khiÓn nh­ phi c«ng, l¸i xe, vËn hµnh m¸y ë c¸c trung t©m ®iÒu khiÓn.

*Sù di chuyÓn chó ý: lµ kh¶ n¨ng chuyÓn chó ý tõ ®èi t­îng nµy sang ®èi t­îng kh¸c theo yªu cÇu cña ho¹t ®éng.

Sù di chuyÓn chó ý thÓ hiÖn tÝnh linh ho¹t, mÒm dÎo cña chó ý. Kh¸c víi ph©n t¸n chó ý, sù di chuyÓn chó ý mang tÝnh chÊt chñ ®éng, tÝch cùc, theo môc ®Ých. Khi cÇn chuyÓn tõ ho¹t ®éng nµy sang ho¹t ®éng kh¸c ®ßi hái sù chó ý nhanh chãng t¸ch khái ®èi t­îng cò ®Ó kÞp thêi tËp trung vµo ®èi t­îng míi ®Ó ®¶m b¶o ho¹t ®éng cã hiÖu qu¶.

Di chuyÓn chó ý dÔ dµng khi ®èi t­îng míi hÊp dÉn h¬n, do ®· hoµn thµnh nhiÖm vô tr­íc ®©y, ®Æc biÖt lµ do ®èi t­îng míi quan träng, ý nghÜa h¬n.

Tãm l¹i: Trªn ®©y lµ nh÷ng phÈm chÊt c¬ b¶n cña chó ý biÓu hiÖn chiÒu s©u, chiÒu réng vµ tÝnh linh ho¹t cña chó ý. Gi÷a chóng cã mèi quan hÖ bæ sung cho nhau vµ cÇn thiÕt cho mäi ho¹t ®éng cña con ng­êi. Mçi thuéc tÝnh cña chó ý cã thÓ gi÷ vai trß tÝch cùc hay kh«ng tïy vµo viÖc biÕt sö dông tõng thuéc tÝnh hay phèi hîp c¸c thuéc tÝnh theo yªu cÇu cña ho¹t ®éng.

1.3.4. Khí chất

a. Định nghĩa

Là tổ hợp những thuộc tính tâm lý cá nhân thể hiện rõ diễn biến của hoạt động tâm lý.

b. Các loại khí chất

Theo Paplop có 4 kiểu khí chất cơ bản:

Kiểu linh hoạt

Nhận thức: Nhanh, có nhiều sáng kiến, năng động, dễ tiếp nhận cái mới, di chuyển, phân phối chú ý linh hoạt

Tình cảm: Cởi mở, dễ thay đổi trạng thái vui buồn, ít có ấn tượng, dễ lây lan cảm xúc, thường vui vẻ, lạc quan, hay bông đùa

Hoạt động: Năng nổ với công việc, dễ dàng chuyển đổi công việc, tháo vát, nhạy bén với cái mới, cái thực tế, thích ứng nhanh với hoạt động mới, nhiệm vụ mới, dễ thích nghi với công việc lưu động, thay đổi hoàn cảnh

Nhược điểm: Dễ hời hợt trong nhận thức và tình cảm, ít kiên trì, bền bỉ theo đuổi mục đích, hay cả thèm chóng chán, đầu voi đuôi chuột, vui đâu chầu đấy, hay phô trương hình thức, dễ sai lời hứa.

Kiểu điềm tĩnh

  •  

Nhận thức: Chậm nhưng chắc chắn, sâu sắc, tư duy thường có cơ sở, lý lẽ vững chắc, có mưu kế, có khả năng ghi nhớ bền và tập trung chú ý cao

Tình cảm: Kính đáo, ít cởi mở, bề ngoài ít đằm thắm nhiệt tình, song bên trong sâu sắc, ít thay đổi, ít làm mất lòng người khác. Những người này có khả năng kiềm chế tình cảm ở mức độ cao, ít bị xúc động, bị ấn tượng mạnh làm mất cân bằng trong cuộc sống tình cảm.

Hoạt động: Có khả năng làm việc bền bỉ, kiên trì theo đuổi mục đích đến cùng, ít chịu chi phối của hoàn cảnh xung quanh. Họ thường làm việc chu đáo, cẩn thận, có kế hoạch, điều độ, tiết kiệm sức lực...

Nhược điểm: Kém nhạy cảm, bảo thủ, trì trệ, kém năng động, tháo vát, linh hoạt, kém thích ứng với những biến đổi của hoàn cảnh, trong quan hệ nhiều khi kém đồng cảm, “cháy nhà hàng xóm, bình chân như vại”, có khi bình thản, lạnh lùng..

Kiểu nóng nảy

Nhận thức: Nhanh, có nhiều sáng kiến, năng động, dễ tiếp nhận cái mới, di chuyển, phân phối chú ý linh hoạt.

Tình cảm: mạnh mẽ, sôi nổi, nhiệt tình, biểu hiện yêu ghét rõ ràng, dứt khoát, dễ có những ấn tượng mạnh mẽ. Quan hệ thường thẳng thắn, bộc trực, dễ nổi nóng, giận dữ nhưng dễ bỏ qua, thường chú ý cái lớn, cái nổi bật, ít để ý đến cái chi li vụn vặt.

Hoạt động: Dám nghĩ, dám làm, nhiệt tình, dễ phấn khích, cuồng nhiệt. Trong công việc thường hăng hái, dũng cảm, dám đương đầu với khó khăn, thử thách, dám chịu trách nhiệm, dám quyết đoán, phiêu lưu.

Nhược điểm: Hay nóng vội, thiếu bình tĩnh, dễ nổi nóng, không kìm nổi hành động bột phát, thô bạo.. đời sống tâm lý biểu hiện thất thường: Sớm nắng, chiều mưa, trưa giông, tối bão...

Kiểu ưu tư

Nhận thức: Chậm, ít tin tưởng vào khả năng của mình

Tình cảm: Rất nhạy cảm, tinh tế, có khả năng phản ánh được những cái mà người bình thường không để ý. Thế giới tâm hồn luôn nhiều biến động, ấn tượng, dễ xúc động, giàu tưởng tượng, dễ liên tưởng, giầu nội tâm, tâm trạng thường nhuốn mạng mầu sắc chủ quan. Rất khó làm thân, khó kết bạn, đôi khi bộc lộ tính cứng nhắc, thường nhút nhát, thiếu sôi nổi, dễ hờn dỗi, tự ái.

Hoạt động: Bộc lộ sự rụt rè, với những công việc phù hợp thì rất say sưa, lo lắng chu đáo, tỷ mỷ, tận tâm, có trách nhiệm, tự giác

Nhược điểm: Lo ngại trước hoàn cảnh mới, những tác động mạnh, nhiệm vụ mới. Hay nhút nhát, lo sợ, do dự, tự ái, hờn dỗi, tủi thân, ưu tư, u sầu vớ tâm trạng kéo dài. Trước những rủi ro của cuộc sống, những người này dễ bị tổn thương tâm lý, dễ rơi vào trạng thái cô đơn tuyệt vọng..

c. Giáo dục khí chất

- Con người là tổng hoà của rất nhiều loại khí chất. Việc đánh giá một con người không nên quá nặng nề vào những đặc điểm khí chất mà phải xác định rõ đặc điểm xu hướng và năng lực của nhân cách.

- Cần biết chỉ ra ưu điểm của mỗi loại khí chất để có những phương pháp phù hợp.

CHƯƠNG 2: TÂM LÝ HỌC SƯ PHẠM NGHỀ

2.1. ĐẶC ĐIỂM CỦA HỌC SINH HỌC NGHỀ

2.1.1. Đặc điểm chung của tập thể học sinh học nghề

- Đối tượng học sinh học nghề không thuần nhất mà rất phức tạp, đa dạng: Chủ yếu là thanh niên đã tốt nghiệp phổ thông trung học, một số tốt nghiệp phổ thông cơ sở hoặc đã đi làm một thời gian, nay vào trường học nghề

- Học sinh học nghề (15, 16, - 25 tuổi), là lứa tuổi mới lớn, đang trong thời kỳ trưởng thành cả về tư tưởng lẫn tâm lý, tích cực tham gia vào cuộc sống xã hội, lao động, nghề nghiệp, chuẩn bị cho cuộc sống tự lập.

- Có sự chênh lệch về trình độ, độ tuổi và giới tính trong trường lớp nghề. Vì vậy, việc phân bố đào tạo nghề, việc lựa chọn nội dung và phương pháp giảng dạy, giáo dục cho phù hợp với lứa tuổi là điều cần quan tâm.

- Tác phong công nghiệp ở học sinh hầu như chưa có, lại quen làm việc, sinh hoạt trong những môi trường sản xuất nhỏ nên họ có thói quen tự do, tuỳ tiện trong sinh hoạt tập thể, sản xuất

2.2.2. Đặc điểm thể chất

- Thể chất hoàn thiện, các chức năng sinh lý của cơ thể phát triển ở mức độ cao, trọng lượng cơ thể phát triển nhanh.

- Hệ xương căn bản đã cốt hoá xong, cơ bắp phát triển mạnh ở thời kỳ đầu than niên, sau đó chậm lại, sự vận động cơ bắp khoẻ, linh hoạt

- Hoạt động của hệ thần kinh, tim mạch đi vào ổn định, huyết áp điều hoà, các tuyến nội tiết hoạt động đều đặn.

- Hoạt động của vỏ não đạt được ở mức độ rất cao, tạo điều kiện cho sự hình thành các đường liên hệ thần kinh tạm thời, phức tạp, tính nhạy cảm của hệ thần kinh với tác động bên ngoài tăng lên

2.2.3. Đặc điểm tâm lý

a. Hoạt động nhận thức

Do sự hoàn thiện về cấu tạo, chức năng vỏ não, do có sự phong phú về tri thức, vốn kinh nghiệm và yêu cầu cuộc sống nghề nghiệp của bản thân nên năng lực nhận thức đạt ở mức độ khá cao

Cảm giác:

Ngưỡng cảm giác phát triển rõ rệt, khả năng phân biệt màu sắc, âm thanh chính xác, có năng lực thưởng thức và sáng tạo âm nhạc, hội hoạ.

Tri giác

Khả năng tri giác thời gian, không gian chính xác hơn, tri giác có chủ định đạt ở mức độ khá cao và chịu sự điều chỉnh của hệ thống tín hiệu thứ 2.

Trí nhớ

Ghi nhớ ý nghĩa ngày càng chiếm ưu thế hơn so với ghi nhớ máy móc. Các em biết chọn ý chính, trong tâm, biết lập dàn ý, đối chiếu, so sánh để nhớ nhanh, chính xác, hình thành các phương pháp ghi nhớ có hiệu quả.

Tư duy

Năng lực phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng và khái quát hoá phát triển cao giúp cho học sinh đi sâu tìm hiểu bản chất, tự tìm hiểu tự quan sát, nhận xét và đánh giá đối tượng có cơ sở và đạt hiệu quả cao. Các phẩm chất tư duy hoàn chỉnh ở mức độ cao, giải quyết vấn đề nhanh, đôi khi còn kết luận vội vàng theo cảm tính, chưa phát huy hết năng lực độc lập suy nghĩ của bản thân.

Tưởng tượng

Có biến đổi về chất, nội dung phong phú trong nhiều lĩnh vực khác nhau, tưởng tượng sáng tạo đã giữ vai trò chủ yếu

Ngôn ngữ: Do nội dung môn học phong phú hơn, nhu cầu giao tiếp rộng hơn, tư tưởng tình cảm mang tính chất đa dạng cho nên:

Ý nghĩa của từ được chính xác hoá, vốn từ phong phú hơn.

Diễn tả ý hiểu một cách độc đáo, không thích học thuộc lòng.

Nói và viết còn cầu kỳ, dài dòng

b. Tình cảm

Tình bạn

Bền vững sâu sắc và ổn định hơn so với lứa tuổi thiếu niên

Nảy sinh nhiều mâu thuẫn trong cuộc sống, có nhu cầu thổ lộ tâm tư, tình cảm so với người khác, đặc biệt là người khác giới.

Sự gắn bó trong tình bạn dựa trên đời sống nội tâm phong phú, quan điểm sống, sự định hướng giá trị, nghề nghiệp.

Tình bạn ở nữ có tính nhạy cảm khá cao, coi trọng những biểu hiện tinh vi trong đời sống tâm lý con người, tìm hiểu và duy trì các mối quan hệ.

Tình bạn ở nam có tính chất bình tĩnh và thô hơn so với nữ, chủ yếu tìm hiểu những mặt cơ bản trong nhân cách con người.

Tình yêu

Thông thường là trong trắng, tươi sáng, hồn nhiên, giàu cảm xúc.

Nét điển hình trong tình yêu nam nữ thanh niên là tôn trọng lẫn nhau vì những phẩm chất tâm hồn cao thượng của nhau, có sự giúp đỡ và hiểu biết lẫn nhau.

Quan tâm nhiều đến các chủ đề về tình yêu, gia đình

Cần khắc phục một số khó khăn trong tình yêu

Nữ có sự phát triển trí tuệ và cơ thể sớm hơn nam nên tình cảm phát triển sớm.

Nam có hứng thú về kỹ thuật và các môn học khác nhau, còn nữ chú ý về thế giới nội tâm, quan hệ với mọi người.

Nam có nhu cầu chọn bạn cùng giới, nữ nhu cầu chọn bạn cùng giới giảm đi nhiều.

Tình yêu ở nam có thái độ căng thẳng cao hơn nữ, còn ở nữ có thái độ tự tin hơn rất nhiều.

Ở nữ có nhu cầu được đối xử dịu dàng mạnh hơn là nhu cầu cơ thể, còn nam có nhu cầu tình dục mạnh hơn.

c. Một số nét nhân cách nổi bật

- Thế giới quan:

Thông qua nội dung các môn học, hình thành hệ thống quan điểm về tự nhiên, xã hội, tư duy.

- Lý tưởng:

Thường có tính lãng mạn, bay bổng, nhưng cũng có tính cụ thể, chân thực và gần gũi cuộc sống.

- Tính cách.

Tính độc lập: Có tính tự chủ, muốn thể hiện lập trường, quan điểm của mình, muốn tự phán đoán các hiện tượng, các tình huống và quyết định cho hành động của mình.

Tính kiên quyết: Thái độ thẳng thắn dược phát triển trong mọi tình huống, thích những hành động dũng cảm, dám nghĩ, dám làm.

Có tính tự trọng. Có lòng tự trọng cao, thường nhạy cảm với sự đánh giá của người khác. Do còn ít kinh nghiệm trong cuộc sống, thanh niên thường đề ra kỳ vọng cao hơn so với khả năng và vị trí của mình.

Tính tích cực: Hăng hái tham gia vào các hoạt động, thích tổ chức các hoạt động mang tính chất tập thể.

2.2. ĐẶC ĐIỂM LAO ĐỘNG SƯ PHẠM VÀ YÊU CẦU VỀ PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC CỦA GIÁO VIÊN DẠY NGHỀ

2.2.1. Đặc điểm lao động sư phạm

- Có mục đích đào tạo công nhân, lao động kỹ thuật, chuẩn bị cho họ những phẩm chất và năng lực cần thiết để gia nhập vào lực lượng lao động kỹ thuật, có trình độ tay nghề, đáp ứng được yêu cầu xã hội.

- Có đối tượng là những con người đang phát triển: con người đang chuẩn bị tiềm lực để tham gia lao động sản xuất.

- Công cụ chủ yếu là nhân cách người giáo viên.

- Góp phần tái sản xuất sức lao động xã hội: con người với những phẩm chất và năng lực được đào tạo sẽ trực tiếp tạo ra những sản phẩm vật chất và tinh thần.

- Đòi hỏi tính khoa học, tính nghệ thuật và sáng tạo cao: Người thầy phải có tri thức của nhà khoa học, tài nghệ của người diễn viên và sự sáng tạo của nhà phát minh

- Là loại hình lao động trí óc chuyên nghiệp. Phải có sự khởi động trong thời gian khá dài mà không tạo ra sản phẩm trực tiếp ngay.

- Có quán tính trí tuệ: Sau giờ giảng, hoạt động trí óc vẫn tiếp diễn.

2.2.2. Yêu cầu đối với người giáo viên dạy nghề

- Về phẩm chất

- Về năng lực

a. Năng lực dạy học

- Làm chủ tri thức khoa học thuộc lĩnh vực mình giảng dạy: nắm vững bản chất, nội dung, cách thức thể hiện môn học.

- Có năng lực quan sát, tri giác, nắm được những diễn biến bên ngoài chuyển vào phán đoán nội tâm bên trong của người họ, từ đó, điều chỉnh phản ứng của người học.

- Tập trung, phân phối và di chuyển chú ý tốt, thể hiện được tiến trình bài giảng với nội dung khoa học và thực tiễn. Kết hợp được nói, viết và điều chỉnh quá trình nhận thức của người học.

- Giữ được vai trò chỉ đạo, hướng dẫn, tổ chức, thiết kế, phát huy được tính tích cực của người học.

- Có năng lực ghi nhớ tốt, tái hiện nhanh, kịp thời những kiến thức cần thể hiện, lấy ví dụ sinh động.

- Có năng lực giao tiếp sư phạm, tự nghiên cứu.

b. Năng lực giáo dục

- Hiểu, nhạy cảm và biết phân tích tâm lý người học chính xác.

- Có uy tín với người học

- Có khả năng tác động đến nhân cách người học bằng các phương pháp giáo dục có hiệu quả, khéo léo

- Hình thành ở người học thế giới quan, niềm tin và lý tưởng nghề nghiệp.

c. Năng lực tổ chức hoạt động sư phạm

- Lập kế hoạch cho hoạt động giáo dục một cách hợp lý.

- Có năng lực điều khiển và thực hiện kế hoạch trong điều kiện phối hợp nhiều việc, nhiều người.

- Theo dõi, kiểm tra, giám sát và đánh giá chính xác các hoạt động của học sinh.

- Đoàn kết học sinh thành một tập thể thống nhất, lành mạnh, có kỷ luật, nề nếp.

2.3. TÂM LÝ HỌC DẠY NGHỀ

2.3.1. Khái niệm chung về hoạt động dạy nghề

Định nghĩa

Hoạt động dạy nghề là hoạt động tổ chức, điều khiển của giáo viên nhằm giúp học sinh lĩnh hội tri thức, hình thành kỹ năng nghề nghiệp và những phẩm chất cần thiết.

Chức năng của hoạt động dạy:

Không sáng tạo ra tri thức mới

Người dạy tổ chức quá trình tái tạo tri thức mới ở người học

Người dạy nhằm phát triển nhân cách ở học sinh

Những yếu tố tâm lý cần có của hoạt động dạy

Hiểu và đánh giá đúng năng lực, trình độ của người học

Chế biến và chuẩn bị tài liệu học tập chu đáo

Thu thập và xử lý thông tin về môn học

Lựa chọn, phối hợp và điều chỉnh các phương tiện, phương pháp và các hình thức tổ chức dạy học khác nhau trong tiến trình dạy học.

Có năng lực ngôn ngữ, có óc quan sát sư phạm

Thiết lập bầu không khí tâm lý thuận lợi giữa người dạy và người học.

2.3.2. Hoạt động học và bản chất của nó

Định nghĩa

Đó là hoạt động của học sinh nhằm tiếp thu những tri thức, kỹ năng, kỹ nào và hình thành thái độ đúng đắn đối với nghề nghiệp.

Bản chất

Là hoạt động nhằm lĩnh hội tri thức, kỹ năng, kỹ xảo

Hướng vào việc biến đổi bản thân chủ thể học

Được điều khiển, tổ chức một cách có ý thức nhằm tiếp thu tri thức có chọn lọc, khoa học

Thành phần của hoạt động học

Đối tượng và mục đích của hoạt động học

Đối tượng của hoạt động học: Là các môn học, là hệ thống kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo, những giá trị học sinh cần lĩnh hội.

Mục đích: Nắm vững tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, biến thành kinh nghiệm bản thân và biến đổi chính người học sinh.

Nhiệm vụ của hoạt động học

Là hệ thống các bài tập mà người học sinh phải thực hiện trong quá trình học

Điều kiện học tập

Mối liên hệ giữa sự chỉ đạo về mặt sư phạm của thầy và việc học của trò

Mối liên hệ giữa những người cùng học dưới sự chỉ đạo, tổ chức của thày trong giao lưu và tập thể.

 

CHƯƠNG 3: TÂM LÝ HỌC NGHỀ NGHIỆP

VÀ TÂM LÝ HỌC LAO ĐỘNG

3.1. HƯỚNG NGHIỆP TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN NGHỀ NGHIỆP

3.1.1. Công tác hướng nghiệp

Định nghĩa

Là hệ thống các công việc của gia đình, nhà trường, xã hội xác định phương hướng chọn nghề cho thanh niên, học sinh.

Mục đích: Tạo ra sự thống nhất lý tưởng giữa ba mặt

Hứng thú và năng lực cá nhân

Những đòi hỏi nghề nghiệp

Yêu cầu xã hội

Hình thức

Cho học sinh làm quen với nền kinh tế quốc dân

Tổ chức những hoạt động có mục đích ở học sinh nhằm chuẩn bị cho sự chọn nghề có ý thức

Đánh giá những phẩm chất nghề nghiệp ở học sinh

Vai trò

Góp phần nâng cao hiệu suất kinh tế:

Rút ngắn thời gian đào tạo

Giảm tình trạng thuyên chuyển cán bộ

Giảm chấn thương, tai nạn lao động

Năng suất lao động và chất lượng sản phẩm tăng

3.1.2. Tam giác hướng nghiệp

 

3.2. TỔ CHỨC LAO ĐỘNG NGHỀ NGHIỆP KHOA HỌC

3.2.1. Khái niệm chung

Là hình thức tổ chức lao động dựa trên sự phân tích một cách khoa học và tỷ mỷ các quá trình lao động, các điều kiện thực hiện quá trình ấy trên cơ sở đó áp dụng các biện pháp cụ thể dựa vào thành tựu mới của khoa học hiện đại và thực tế tiên tiến.

Mục đích: Không ngừng nâng cao năng suất lao động, tiêu tốn ít nhất các phương tiện vật chất và sức lực thần kinh, cơ bắp của con người.

3.2.2. Nội dung của tâm lý học tổ chức lao động

a. Không khí tâm lý

Định nghĩa

Là những biểu hiện trong mối quan hệ giữa người với người, điển hình cho một tập thể. Những mối quan hệ ấy xác định nên tâm trạng cơ bản của tập thể

Biểu hiện

- Tinh thần tập thể

- Sự phù hợp tâm lý

- Tâm trạng tập thể

b. Môi trường làm việc

Định nghĩa

Là tất cả các yếu tố tự nhiên và xã hội bên ngoài có ảnh hưởng đến quá trình lao động và người lao động

Phân loại

Môi trường tự nhiên

Môi trường xã hội

Ảnh hưởng của môi trường

Sự rung động, tiếng ồn

Nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm

Màu sắc

Âm nhạc

c. Chế độ lao động

Định nghĩa

Là sự phân phối công việc và nghỉ ngơi trong thời gian một ngày hoặc một khoảng thời gian ngắn

Những vấn đề cơ bản của chế độ lao động

Cường độ lao động là áp lực hoặc sức mạnh mà động tác tạo ra, có ảnh hưởng rất lớn đến thời gian lao động (là năng lực con người bỏ ra khi lao động tính trong khoảng thời gian nhất định)

Thời gian lao động và nghỉ ngơi

Là sự thay đổi lần lượt các chu kỳ lao động và nghỉ ngơi sao cho hoạt động nặng và căng thẳng tức thời được dừng lại khi sự mệt nhọc bắt đầu phát triển

d. Năng lực làm việc

Định nghĩa:

Là khả năng thực hiện một loạt những hoạt động cu thể mà không có hoạt động sai lầm

Những yếu tố ảnh hưởng đến năng lực làm việc

Sức làm việc: là khả năng làm việc trong một khoảng thời gian nhất định mà chưa bị mệt mỏi

Sức làm việc biến đổi qua 3 giai đoạn

Giai đoạn 1: Bước vào công việc: Sức làm việc thấp nhưng dần dần được nâng cao

Giai đoạn 2: Sức làm việc tối đa và ổn định

Giai đoạn 3: Sức làm việc giảm sút

Tốc độ thao tác, năng suất lao động giảm sút

Sự mệt mỏi:

Có 3 loại mệt mỏi:

Mệt mỏi cảm xúc: Do tình trạng chờ đợi thụ động gây nên

Mệt mỏi chân tay: Do lao động cơ bắp gây nên

Mệt mỏi trí óc: Do lao động trí óc gây nên

Nguyên nhân

Do tổ chức lao động không hợp lý

Điều kiện phục vụ lao động không hợp lý

Điều kiện sức khoẻ

e. Sự sáng tạo kỹ thuật

Định nghĩa

Là sự sáng tạo trong kỹ thuật qua đó nâng cao hiệu quả lao động, chất lượng sản phẩm, giảm nhẹ sức lao động cho con người và giảm giá thành sản phẩm cũng như rút ngắn thời gian lao động

Những vấn đề của sự sáng tạo kỹ thuật

Phân tích quá trình lao động thực tế để phát hiện những điều bất hợp lý, những vấn đề cần cải tiến

Cải thiện điều kiện lao động: Công cụ, phương tiện lao động, quy trình công nghệ, phương pháp gia công

Áp dụng phương pháp lao động tiên tiến, hợp lý hoá các thao tác lao động

Thay thế vật liệu cũ bằng vật liệu mới có hiệu quả

Sử dụng người lao động phù hợp với công việc

Phát huy sự sáng tạo kỹ thuật ở học sinh

Tích cực hoá hoạt động của học sinh trong các bài giảng qua đó phát triển tư duy kỹ thuật của học sinh bằng cách đặt vấn đề, những nhiệm vụ, bài tập, sử dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề

Phổ biến cho học sinh những thành tựu kỹ thuật mới, tiên tiến

Chỉ ra những khâu yếu cần phải thay đổi và cải tiến

Khuyến khích óc tưởng tượng, sự nhanh trí, óc sáng tạo khi giải quyết nhiệm vụ học tập ở xưởng sản xuất

Giúp đỡ tạo điều kiện để họ thực hiện có kết quả những sáng kiến đã đề xuất.

 

33