DMCA.com Protection Status

PHÁT TRIỂN GIÁO DỤC - ĐÀO TẠO VÀ KHOA HỌC - CÔNG NGHỆ TRONG THỜI KỲ ĐẨY MẠNH CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HOÁ  quan tâm

Được đăng bởi: Trần Việt Thao

Cập nhật lúc 15:08 ngày 12/01/2018

PHÁT TRIỂN GIÁO DỤC - ĐÀO TẠO
VÀ KHOA HỌC - CÔNG NGHỆ TRONG THỜI KỲ
ĐẨY MẠNH CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HOÁ

PGS, TS. Nguyễn Duy Bắc

Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh

 

I. VAI TRÒ CỦA GIÁO DỤC - ĐÀO TẠO, KHOA HỌC - CÔNG NGHỆ TRONG SỰ NGHIỆP CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HOÁ

Công nghiệp hoá, hiện đại hoá (CNH, HĐH) là quá trình chuyển đổi căn bản và toàn diện nền sản xuất xã hội từ sử dụng lao động thủ công là chính với năng suất, chất lượng và hiệu quả thấp sang sử dụng lao động được đào tạo ngày càng nhiều hơn cho năng suất chất lượng và hiệu quả cao hơn dựa trên phương pháp sản xuất công nghiệp, vận dụng những thành tựu mới của khoa học - công nghệ (KHCN) tiên tiến. Công nghiệp hoá, hiện đại hoá cũng là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng tăng nhanh các ngành sản xuất có hàm lượng KHCN cao, giá trị gia tăng cao. Có thể nói, thực chất và nội dung cơ bản của công nghiệp hoá, hiện đại hoá là sáng tạo và ứng dụng tri thức do giáo dục - đào tạo (GDĐT) và KHCN tạo ra vào phát triển kinh tế - xã hội, tạo nên sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước.

Với tư cách là những thành tố cơ bản của nền văn hoá, giáo dục - đào tạo và khoa học công nghệ có một vị trí đặc biệt trong chiến lược phát triển đất nước. Nhận thức toàn diện và sâu sắc về vai trò, nhiệm vụ, nội dung, qui luật vận động của giáo dục - đào tạo và khoa học công nghệ trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp thiết, nhằm phát huy vai trò là nền tảng và động lực thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hoá và hiện đại hoá của giáo dục - đào tạo và KHCN ở nước ta hiện nay. Văn kiện Đại hội X khẳng định: “Giáo dục và đào tạo cùng với khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu, là nền tảng và động lực thúc đẩy công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước1. Cương lĩnh xây dựng đất nước thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (Bổ sung, phát triển 2011) được thông qua tại Đại hội XI của Đảng nhấn mạnh: “Giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ có sức mạnh nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng phát triển đất nước, xây dựng nền văn hoá và con người Việt Nam. Phát triển giáo dục và đào tạo cùng với phát triển khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu; đầu tư cho giáo dục và đào tạo là đầu tư phát triển2.

Giáo dục ngày càng có ý nghĩa quyết định trong việc phát triển nền sản xuất vật chất của xã hội. Trong thời đại chuyển dịch mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học kiểu cũ dựa vào bóc lột sức lao động và tàn phá môi trường tự nhiên là chính sang cuộc cách mạng khoa học kiểu mới hướng tới nâng cao năng suất lao động, bảo vệ môi trường sinh thái và nâng cao chất lượng cuộc sống con người, hàm lượng khoa học kết tinh trong các sản phẩm hàng hoá ngày càng tăng. Sự phát triển của lực lượng sản xuất xã hội gắn liền với sản xuất hàng hoá và thị trường, gắn liền với phân công lao động và hợp tác quốc tế, gắn liền với trình độ và năng lực sáng tạo, tiếp nhận và trao đổi công nghệ mới. Xu thế toàn cầu hoá, khu vực hoá trong lĩnh vực kinh tế - xã hội làm cho các quốc gia, kể cả các quốc gia phát triển và các quốc gia đang phát triển phải cấu trúc lại nền kinh tế theo hướng mở rộng liên kết để tối ưu hoá sự cạnh tranh và hợp tác toàn cầu. “Kinh tế tri thức” và “xã hội thông tin” đang dần dần hình thành trên cơ sở phát triển hàm lượng trí tuệ cao trong sản xuất, dịch vụ và quản lý ở tất cả các quốc gia với mức độ khác nhau, tuỳ thuộc vào sự chuẩn bị của hệ thống giáo dục quốc dân và phát triển khoa học – công nghệ. Tài năng và trí tuệ, năng lực và bản lĩnh trong lao động sáng tạo của con người không phải xuất hiện một cách ngẫu nhiên, tự phát mà phải trải qua một quá trình chuẩn bị và đào tạo công phu, bền bỉ, có hệ thống. Vì vậy, giáo dục - đào tạo hiện nay được đánh giá không phải là yếu tố phi sản xuất, tách rời sản xuất mà là yếu tố bên trong, yếu tố cấu thành của nền sản xuất xã hội. Không thể phát triển được lực lượng sản xuất nếu không đầu tư cho giáo dục - đào tạo và khoa học – công nghệ, đầu tư vào nhân tố con người, nhân tố quyết định của lực lượng sản xuất. Không thể xây dựng được quan hệ sản xuất lành mạnh nếu không nâng cao giác ngộ lý tưởng chính trị, nâng cao trình độ học vấn, trình độ tổ chức và quản lý kinh tế - xã hội cho đội ngũ lao động và quản lý lao động. Vì vậy, đầu tư cho giáo dục - đào tạo và khoa học – công nghệ là đầu tư cơ bản để phát triển kinh tế - xã hội, đầu tư ngắn nhất và tiết kiệm nhất để hiện đại hóa nền sản xuất xã hội và hiện đại hóa dân tộc.

Cuộc chạy đua phát triển kinh tế - xã hội trên thế giới hiện nay thực chất là cuộc chạy đua về khoa học và công nghệ, chạy đua nâng cao chất lượng và hiệu quả lao động trên cơ sở hiện đại hoá nguồn nhân lực. Cương lĩnh (bổ sung, phát triển 2011) đã xác định “Khoa học và công nghệ giữ vai trò then chốt trong việc phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, bảo vệ tài nguyên và môi trường, nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả, tốc độ phát triển và sức cạnh tranh của nền kinh tế(1).

Giáo dục – đào tạo và khoa học – công nghệ không chỉ có ý nghĩa lớn lao trong lĩnh vực sản xuất vật chất, mà còn là cơ sở để xây dựng nền văn hoá tinh thần của chế độ xã hội chủ nghĩa. Giáo dục – đào tạo và khoa học – công nghệ có tác dụng to lớn trong việc truyền bá hệ tư tưởng chính trị xã hội chủ nghĩa, xây dựng nền văn hoá tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, xây dựng lối sống, đạo đức và nhân cách mới của toàn bộ xã hội. Sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước không phải chỉ là quá trình đổi mới về khoa học công nghệ, hiện đại hoá, thị trường hoá nền sản xuất xã hội mà còn là quá trình chuyển đổi về tâm lý, phong tục tập quán, lối sống thích ứng với nhịp độ và tốc độ của xã hội công nghiệp và hội nhập kinh tế quốc tế.

II. MỘT SỐ BỐI CẢNH MỚI TÁC ĐỘNG ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN GIÁO DỤC - ĐÀO TẠO VÀ KHOA HỌC - CÔNG NGHỆ NƯỚC TA

2.1. Phát triển giáo dục - đào tạo và khoa học – công nghệ trong bối cảnh đẩy mạnh xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Việc chuyển sang xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập kinh tế quốc tế đòi hỏi yêu cầu rất cao về nguồn nhân lực có năng lực về thị trường, về kinh doanh, về đổi mới và sáng tạo khoa học - công nghệ, sản phẩm mới. Đồng thời đặt ra nhiều vấn đề mới trong phát triển giáo dục – đào tạo và khoa học - công nghệ nhằm phát huy mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực của cơ chế thị trường đối với giáo dục, giải quyết vấn đề cạnh tranh trong giáo dục, thương mại hoá giáo dục, công bằng giáo dục, phúc lợi xã hội trong giáo dục và dịch vụ giáo dục cũng như sở hữu trí tuệ, thị trường khoa học – công nghệ, đào tạo và sử dụng nhân tài.

2.2. Phát triển giáo dục - đào tạo và khoa học – công nghệ trong bối cảnh đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.

Nghị quyết Trung ương 2 khoá VIII nêu rõ: "Muốn tiến hành công nghiệp hoá, hiện đại hoá thắng lợi phải phát triển mạnh giáo dục - đào tạo, phát huy nguồn lực con người, yếu tố cơ bản của sự phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững"3. Đại hội XI của Đảng đã nhấn mạnh: “Phát triển mạnh khoa học, công nghệ làm động lực đẩy nhanh quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá, phát triển kinh tế trí thức, góp phần tăng nhanh năng suất, chất lượng, hiệu quả, sức cạnh tranh của nền kinh tế. Sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước; nâng tỷ lệ đóng góp của yếu tố năng suất tổng hợp và tăng trưởng”4. Như vậy, phát triển giáo dục - đào tạo và khoa học – công nghệ phải được coi là nền tảng và động lực thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá thắng lợi.

2.3. Phát triển giáo dục - đào tạo và khoa học – công nghệ trong bối cảnh cách mạng khoa học - công nghệ trong thời kỳ toàn cầu hoá diễn ra mạnh mẽ.

Cuộc cách mạng khoa học - công nghệ trong thời kỳ toàn cầu hoá đã và đang diễn ra mạnh mẽ, tác động đến mọi quốc gia, dân tộc. Tốc độ phát minh khoa học ngày càng gia tăng. Khoảng cách từ phát minh đến ứng dụng rút ngắn. Sự cạnh tranh về công nghệ cao diễn ra quyết liệt. Truyền thông về khoa học - công nghệ diễn ra sôi động. Nhiều tri thức và công nghệ mới ra đời đòi hỏi quá trình giáo dục phải được tiến hành thường xuyên, liên tục, suốt đời để người lao động có thể thích nghi được với những biến đổi mới của khoa học - công nghệ. Giáo dục - đào tạo và khoa học công nghệ phải được "chuẩn hoá", "hiện đại hoá", và hội nhập quốc tế.

III. THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN GIÁO DỤC- ĐÀO TẠO VÀ KHOA HỌC CÔNG NGHỆ NƯỚC TA

3.1. THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

3.1.1. Những thành tựu chủ yếu của đổi mới và phát triển giáo dục

- Hệ thống giáo dục quốc dân được hoàn thiện hơn với các cấp, bậc học, trình độ đào tạo, các loại hình và phương thức giáo dục.

Sau 25 năm đổi mới, giáo dục Việt Nam đã được được nhiều thành tựu quan trọng, đã hình thành được một hệ thống giáo dục quốc dân tương đối hoàn chỉnh, thống nhất và đa dạng hoá với đầy đủ các cấp học và trình độ đào tạo từ mầm non đến sau đại học. Mạng lưới các trường phổ thông được xây dựng rộng khắp trên toàn quốc. Các trường, lớp trung tâm dạy nghề phát triển dưới nhiều hình thức, các lớp dạy nghề ngắn hạn phát triển mạnh. Các trường đại học và cao đẳng được thành lập ở hầu hết các khu dân cư lớn của cả nước, các vùng, các địa phương. Mạng lưới cơ sở giáo dục được mở rộng đến hầu hết các xã, phường, thị trấn trong toàn quốc. Cả nước đã hoàn thành công tác xoá mù chữ và phổ cập giáo dục tiểu học vào năm 2000 và hoàn thành phổ cập giáo dục trung học cơ sở vào năm 2010, một số nơi đang thực hiện phổ cập giáo dục trung học phổ thông. Cơ sở vật chất kỹ thuật các trường được nâng cấp, cải thiện. Số trường lớp được xây dựng mới theo chuẩn quốc gia ngày càng tăng. Đào tạo sau đại học được hình thành và phát triển vững chắc đang dần dần đảm đương trách nhiệm đào tạo cán bộ khoa học trình độ cao ở trong nước.

Hệ thống giáo dục đã bước đầu được đa dạng hoá cả về loại hình, phương thức và nguồn lực, từng bước hội nhập với xu thế chung của giáo dục thế giới. Từ một hệ thống giáo dục chỉ có các trường công lập và chủ yếu là loại hình chính quy đến nay đã có các trường ngoài công lập, có nhiều loại hình không chính quy, có các trường mở, có phương thức đào tạo từ xa, phương thức liên kết đào tạo với nước ngoài.

- Quy mô giáo dục tăng nhanh, nhất là ở bậc đại học và đào tạo nghề, bước đầu đáp ứng nhu cầu của xã hội

Quy mô phát triển giáo dục trước hết thể hiện ở số lượng người học. Cùng với số lượng người học, quy mô giáo dục còn được đánh giá qua mạng lưới trường học theo địa bàn dân cư, số lượng nhà giáo, trang thiết bị dạy học. Phát triển quy mô trong giáo dục ở nước ta vừa tăng số lượng người học vừa đảm bảo cân đối về cơ cấu người học theo địa bàn dân cư, hoàn cảnh xã hội, làm cho tỷ lệ người học trong dân cư toàn cộng đồng cũng như trong từng nhóm người ngày càng cao, làm cho giáo dục đến với mọi người, làm cho cả xã hội trở thành một xã hội học tập.

- Công bằng xã hội trong giáo dục về cơ bản được đảm bảo

Hệ thống giáo dục quốc dân đã tạo điều kiện cho đại bộ phận nhân dân trong độ tuổi đi học đạt trình độ xoá mù chữ và phổ cập giáo dục tiểu học, phổ cập trung học cơ sở,tiến tới phổ cập trung học phổ thông, tạo cơ hội và những điều kiện cơ bản để một bộ phận nhân dân được học ở các cấp bậc học cao hơn theo nhu cầu và khả năng, chú ý các khu vực đặc biệt khó khăn (vùng cao, vùng sâu, vùng xa), đối tượng là người dân tộc thiểu số, người nghèo và đối tượng chính sách xã hội. Cả nước đã hoàn thành công tác xoá mù chữ, phổ cập giáo dục tiểu học, phổ cập trung học cơ sở. Gần 98% dân cư từ 15 tuổi trở lên biết chữ; số năm đi học trung bình đạt 8,5. Về cơ bản nước ta đã đạt được sự bình đẳng nam nữ trong giáo dục cơ sở. Công bằng xã hội trong giáo dục được cải thiện, đặc biệt đối với trẻ em gái, người dân tộc thiểu số và con em các gia đình nghèo, các đối tượng bị thiệt thòi trong xã hội ngày càng được chú trọng. Giáo dục ở vùng đồng bào các dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa đã có những chuyển biến tích cực, tiếp tục phát triển mạnh mẽ nhờ các chính sách giáo dục cho người dân tộc được ban hành và thực thi có hiệu quả.

- Công tác xã hội hoá giáo dục đã đem lại kết quả bước đầu

Các lực lượng xã hội tham gia ngày càng tích cực vào việc huy động trẻ đến trường, xây dựng cơ sở vật chất của trường học, đóng góp kinh phí cho giáo dục dưới nhiều hình thức khác nhau. Nhận thức của nhân dân về sự nghiệp giáo dục có những chuyển biến tích cực. Các cấp uỷ đảng, chính quyền, đoàn thể đã quan tâm hơn đến sự nghiệp giáo dục, có biện pháp huy động các lực lượng xã hội tham gia phát triển giáo dục - đào tạo. Nhận thức về ý nghĩa của việc kết hợp giáo dục giữa gia đình, nhà trường và xã hội không ngừng được nâng cao.

Các loại hình trường lớp đã được đa dạng hoá, đã có thêm các loại hình trường lớp dân lập, tư thục. Các chương trình giáo dục từ xa qua các phương tiện thông tin đại chúng từng bước được tăng cường. Đối với các trường công, Nhà nước đã ban hành và từng bước hoàn thiện chế độ thu học phí và các khoản đóng góp khác, tạo thêm nguồn lực tài chính cho các trường này. Hệ thống trường lớp ngoài công lập tiếp tục được mở rộng, đã tạo điều kiện giảm bớt sức ép đối với các trường công và tạo cơ hội cho các lực lượng xã hội cùng với nhà nước tham gia vào sự nghiệp giáo dục. Các loại hình trường ngoài công lập phát triển, học sinh ngoài công lập chiếm tỷ lệ đáng kể.

Các nguồn lực đầu tư cho giáo dục được đa dạng hoá với hình thức huy động linh hoạt, phù hợp với khả năng kinh tế và điều kiện của từng địa phương, từng giai đoạn và cá nhân.

- Các điều kiện đảm bảo phát triển giáo dục được cải thiện

Trong những năm qua, kết hợp nhiều nguồn vốn, ngành Giáo dục và các địa phương đã cố gắng tăng cường cơ sở vật chất kỹ thuật nhà trường, thực hiện chuẩn hoá, hiện đại hoá một bước cơ sở vật chất kỹ thuật của các nhà trường ở các cấp bậc học, tạo điều kiện để bảo đảm nâng cao chất lượng dạy và học.

Đội ngũ giáo viên là nhân tố quyết định sự nghiệp và chất lượng giáo dục. Trong những năm gần đây, điều kiện giáo dục và đời sống giáo viên được cải thiện, những đổi mới trong chính sách đối với giáo sinh đã thu hút ngày càng nhiều học sinh giỏi vào các trường sư phạm, mức sống vật chất và tinh thần của nhân dân được nâng lên là những yếu tố tác động tích cực đến chất lượng đội ngũ nhà giáo.

Ngân sách nhà nước chi cho giáo dục đã được nâng dần, từ gần 11% năm 1996 lên 20% tổng chi ngân sách Nhà nước vào năm 2010. Đây là sự quan tâm lớn của Đảng và Nhà nước đối với giáo dục. Nhiều địa phương, bên cạnh ngân sách trung ương, còn có thêm từ ngân sách địa phương đầu tư cho giáo dục và đã có nhiều cố gắng cải tiến việc phân bổ, điều hành ngân sách; đồng thời huy động nguồn lực của nhân dân để tăng cường cơ sở vật chất kỹ thuật nhà trường, bảo đảm chất lượng dạy và học. Đóng góp của nhân dân cho giáo dục là một khoản đầu tư đáng kể, đáp ứng khoảng 30- 40 % chi phí hàng năm của ngành Giáo dục. Các nguồn vốn ODA và hỗ trợ không hoàn lại từ nước ngoài cũng đã được bổ sung cho phát triển giáo dục

3.1.2. Những yếu kém của giáo dục nước ta

- Chất lượng và hiệu quả giáo dục nói chung còn thấp

Nhìn chung chất lượng giáo dục còn thấp. Chất lượng giáo dục thấp và không đồng đều giữa các vùng, miền; quan tâm đến phát triển số lượng nhiều hơn chất lượng. Những năm gần đây, việc cho phép thành lập mới các trường cao đẳng, đại học có phần dễ dãi, trong khi các điều kiện về cơ sở vật chất, kỹ thuật và đội ngũ giảng viên không đảm bảo, dẫn đến chất lượng đào tạo thấp, nhất là các trường ngoài công lập và các trường của địa phương. Hệ thống giáo dục thiếu đồng bộ, chưa liên thông, mất cân đối giữa các cấp học, ngành học, cơ cấu, trình độ, ngành nghề, vùng, miền. Việc giáo dục tư tưởng đạo đức, lối sống, về truyền thống văn hoá, lịch sử dân tộc, về Đảng, về quyền lợi và nghĩa vụ công dân cho học sinh, sinh viên chưa được chú ý đúng mức cả về nội dung và phương pháp; giáo dục phổ thông mới chỉ quan tâm nhiều đến "dạy chữ", chưa quan tâm đúng mức đến "dạy người", kỹ năng sống và "dạy nghề" cho thanh thiếu niên.

Chất lượng nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu của sản xuất. Nhà trường chưa quan tâm đúng mức hoặc chưa có biện pháp hữu hiệu giáo dục trách nhiệm người công dân, người lao động chân chính cho học sinh, sinh viên.Văn kiện Đại hội XI của Đảng đã chỉ rõ: " Chất lượng giáo dục và đào tạo chưa đáp ứng yêu cầu phát triển, nhất là đào tạo nguồn nhân lực trình độ cao vẫn còn hạn chế; chưa chuyển mạnh sang đào tạo theo nhu cầu của xã hội. Chưa giải quyết tốt mối quan hệ giữa tăng số lượng, quy mô với nâng cao chất lượng, giữa dạy chữ và dạy người. Chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học lạc hậu, đổi mới chậm; cơ cấu giáo dục không hợp lý giữa các lĩnh vực, ngành nghề đào tạo; chất lượng giáo dục toàn diện giảm sút, chưa đáp ứng được yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Quản lý nhà nước về giáo dục còn bất cập. Xu hướng thương mại hoá và sa sút đạo đức trong giáo dục khắc phục còn chậm, hiệu quả thấp, đang trở thành nỗi bức xúc của xã hội"5.

- Đội ngũ giáo viên vừa yếu vừa thiếu và không đồng bộ, phương pháp giảng dạy còn lạc hậu

Người thầy đóng vai trò quyết định chất lượng giáo dục và đào tạo, nhưng thực tế khi quy mô học sinh, sinh viên tăng nhanh đã gây nên sự bất cập giữa quy mô phát triển giáo dục với đội ngũ giáo viên, nhất là ở bậc mầm non và bậc đại học.

Có hiện tượng vừa thiếu, vừa thừa giáo viên do không có sự đồng bộ về loại hình. Rất nhiều địa phương có tổng biên chế giáo viên đủ, thậm chí thừa, nhưng lại thiếu những loại hình giáo viên như ngoại ngữ, âm nhạc, kỹ thuật. Sự hẫng hụt về giáo viên trình độ cao ở các trường đại học ngày càng gia tăng, tuổi trung bình của giáo viên cao.

Phương pháp giảng dạy chưa được cải tiến, phổ biến vẫn là lối dạy thầy truyền đạt, trò tiếp thu thụ động. Điều đó diễn ra không chỉ ở giáo dục phổ thông mà ngay cả ở đại học và sau đại học.

- Quản lý giáo dục còn nhiều yếu kém, bất cập

Công tác quản lý giáo dục còn nhiều yếu kém và là nguyên nhân chủ yếu của nhiều yếu kém khác. Cơ chế quản lý giáo dục chậm đổi mới, chưa theo kịp sự đổi mới trên các lĩnh vực của đất nước. Đạo đức và năng lực của một bộ phận cán bộ quản lý giáo dục còn thấp. Công tác xây dựng đội ngũ nhà giáo chưa đáp ứng được yêu cầu. Các cơ quan chức năng chậm cụ thể hoá những quan điểm của Ðảng thành cơ chế, chính sách của Nhà nước; thiếu nhạy bén trong việc tham mưu với Ðảng về những vấn đề phức tạp mới nảy sinh; thiếu những quyết sách đồng bộ, hợp lý ở tầm vĩ mô để thúc đẩy phát triển giáo dục; một số chính sách về giáo dục còn chủ quan, duy ý chí, xa thực tế, thiếu sự đồng thuận của xã hội. Tư duy giáo dục chậm đổi mới, chưa theo kịp yêu cầu đổi mới, phát triển đất nước, trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Những tác động mặt trái của cơ chế thị trường và những khó khăn của đất nước đã ảnh hưởng nhiều đến sự nghiệp phát triển giáo dục.

Quản lý giáo dục yếu kém cả trong xây dựng thể chế, chỉ đạo điều hành, kiểm tra giám sát và xử lí vi phạm. Cơ chế quản lý giáo dục chậm đổi mới, chưa theo kịp sự đổi mới trên các lĩnh vực của đất nước. đạo đức và năng lực của một bộ phận cán bộ quản lý giáo dục còn thấp. Công tác xây dựng đội ngũ nhà giáo chưa đáp ứng được yêu cầu. Còn có sự chồng chéo về chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo, giữa cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục và các cơ quan chủ quản, giữa quản lý giáo dục và đào tạo theo ngành và theo lãnh thổ. Tổ chức quản lý đào tạo nghề qua hơn 25 năm đổi mới chưa ổn định do việc nhập tách. Công tác kế hoạch và tài chính giáo dục còn yếu. Việc tổ chức khảo thí và kiểm định chất lượng giáo dục chưa đáp ứng được yêu cầu.

Nhà nước chưa có biện pháp giúp đỡ một cách có hiệu quả cho những học sinh nghèo có chí và có năng lực học lên cao. Trong các trường đại học và chuyên nghiệp tỷ lệ học sinh, sinh viên xuất thân từ nông thôn, vùng sâu, vùng xa, miền núi, các dân tộc ít người chưa tương xứng. Khoảng cách giữa trình độ phát triển giáo dục giữa các vùng trong cả nước chưa được thu hẹp. Giáo dục các dân tộc ít người vẫn còn khó khăn.

Chính sách học bổng, học phí, tín dụng học tập và các giải pháp trợ giúp khác (việc phân bổ chỉ tiêu tuyển sinh, thực hiện chế độ cử tuyển, xây dựng ký túc xá v.v..) đã có cải tiến, nhưng vẫn còn bất hợp lý, nhất là đối với con em nông dân, công nhân nghèo và các đối tượng chính sách.

- Cơ sở vật chất trường lớp còn gặp nhiều khó khăn, thiếu thốn. Nội dung giáo dục còn thiếu thiết thực.

Nhìn chung, cơ sở vật chất của ngành Giáo dục vẫn còn trong tình trạng nghèo nàn, lạc hậu. Trang thiết bị, phòng thí nghiệp phục vụ giảng dạy và học tập còn thiếu thốn, tình trạng dạy chay còn phổ biến. Số lượng máy tính còn ít, ở các vùng khó khăn, nhiều học sinh không có đủ sách giáo khoa.

Điều kiện phục vụ việc dạy và học của các trường học còn kém, rất ít trường đạt chuẩn so với yêu cầu của một nhà trường. Cơ sở vật chất nhằm đáp ứng yêu cầu đảm bảo chất lượng đào tạo còn nhiều bức xúc và cần có chương trình mục tiêu đầu tư để giải quyết.

Nội dung giáo dục ở các cấp học từ mầm non đến sau đại học còn có nhiều bất cập. Có chỗ vừa quá tải đối với học sinh, sinh viên, có chỗ vừa chưa đáp ứng được những thay đổi theo xu thế của thời đại. Thời gian, sức lực của học sinh dành cho học tập là có giới hạn, nhưng số môn học và nội dung từng môn học ngày càng tăng lên. Theo xu hướng đó, càng học lên cao hơn, thi cử càng gắt gao hơn, việc học thêm, luyện thi lại căng thẳng, nặng nề hơn.

Chương trình giáo dục còn nặng nề, chưa bám sát yêu cầu của cuộc sống năng động. Nhiều phần trong chương trình đào tạo đại học và chuyên nghiệp đã lạc hậu. Phương tiện giảng dạy, thí nghiệm, thực tập, nghiên cứu thiếu thốn và cũ kỹ.Chương trình, giáo trình, phương pháp giáo dục chậm đổi mới, chậm hiện đại hoá; nhà trường chưa gắn chặt với đời sống xã hội và lao động nghề nghiệp, chưa chú trọng phát huy tính sáng tạo, năng lực thực hành của học sinh, sinh viên; thi cử còn nặng nề, tốn kém. Phổ cập giáo dục trung học cơ sở nhiều nơi chưa vững chắc.

Thực tiễn phát triển giáo dục nước ta hiện nay cho thấy ba mâu thuẫn đang tồn tại cần được giải quyết.

Một là, mâu thuẫn giữa yêu cầu phát triển nhanh quy mô và gấp rút nâng cao chất lượng của giáo dục với khả năng đáp ứng hạn chế của nền kinh tế và năng lực còn yếu của hệ thống giáo dục.

Hai là, mâu thuẫn giữa khối lượng thông tin, tri thức tăng nhanh trong khi thời gian dành cho giáo dục có hạn đang ngày càng trở nên gây cấn. Mâu thuẫn này đặt ra cho giáo dục bài toán về đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục, tận dụng tối đa chính những thành tựu của KHCN để đổi mới giáo dục.

Ba là, mâu thuẫn giữa yêu cầu đổi mới giáo dục đang ngày càng gay gắt với yêu cầu giữ sự ổn định tương đối cho hệ thống.

3.2. THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KHOA HỌC- CÔNG NGHỆ

3.2.1. Những thành tựu chủ yếu của phát triển khoa học công nghệ

- Cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoạch định các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước

Thực hiện Nghị quyết Trung ương 2 (khoá VIII), nhiều chương trình, đề tài khoa học xã hội đã được triển khai nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu của các chương trình, đề tài đã cung cấp những luận cứ khoa học cho việc tiếp tục khẳng định, vận dụng, bổ sung và phát triển chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay. Những luận cứ khoa học được đề xuất đã góp phần quan trọng vào việc lý giải ngày càng sáng tỏ hơn các vấn đề về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.

Nhiều kiến nghị của các chương trình, đề tài đã được tiếp nhận chuyển thành nội dung trong các nghị quyết của Đảng, Quốc hội, các quyết định của Chính phủ, các biện pháp, chính sách của bộ, ngành và các địa phương.

- Đổi mới và phát triển khoa học và công nghệ

+ Đổi mới và nâng cao trình độ công nghệ

Một số công trình khoa học cơ bản đã xây dựng cơ sở khoa học cho đổi mới và nâng cao trình độ công nghệ. Những kết quả nổi bật trong lĩnh vực: toán học, vật lý, tin học, cơ học, hoá học, khoa học sự sống, khoa học trái đất... đã tạo tiền đề cho việc tiếp thu công nghệ hiện đại, định hướng cho việc bảo vệ và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường sinh thái, phòng chống những tác hại của thiên tai...

Những nghiên cứu cơ bản đã được tập trung chủ yếu vào các ngành toán học, công nghệ thông tin, điều khiển học; vật lý chất rắn, quang học, vật lý lade, vật lý hạt nhân; cơ học các kết cấu công trình, cơ học các vật liệu mới, động lực học, thuỷ khí động học; hoá hữu cơ, hấp thụ và xúc tác, hoá phân tích; sinh vật học nhiệt đới, kỹ thuật tế bào, công nghệ gien, sinh học phân tử; địa chất, vật lý địa cầu, nghiên cứu địa lý, biến đổi khí hậu, dự báo các quá trình tai biến thiên nhiên Việt Nam, nghiên cứu biển, thềm lục địa.

Khoa học và công nghệ đã góp phần tạo ra sự chuyển biến rõ rệt về năng suất, chất lượng và hiệu quả trong sản xuất, nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm hàng hoá. Những đổi mới công nghệ trong các ngành công nghiệp, đặc biệt là sản xuất cơ khí chế tạo kết cấu thép chuyên dụng, đóng tàu, viễn thông, điện lực, dầu khí, khai thác tài nguyên khoáng sản... đã làm cho sản xuất công nghiệp tăng trưởng cao liên tục trong những năm qua.

+ Ứng dụng và chuyển giao tiến bộ khoa học và công nghệ

Quá trình đẩy mạnh thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu trọng điểm về ứng dụng và chuyển giao khoa học và công nghệ diễn ra trên nhiều lĩnh vực. Thực hiện Chương trình khoa học và công nghệ phục vụ phát triển nông thôn, miền núi, hàng ngàn lượt cán bộ khoa học từ hàng trăm viện nghiên cứu, trường đại học tham gia triển khai các dự án chuyển giao kỹ thuật tiến bộ cho hàng trăm xã, huyện nông thôn, miền núi và vùng đồng bào dân tộc của trên 60 tỉnh, thành phố tạo ra một số chuyển biến quan trọng bước đầu trong phát triển kinh tế - xã hội ở khu vực này.

Trên cơ sở liên kết với khu vực doanh nghiệp, các viện nghiên cứu, trường đại học bước đầu đã thiết kế, chế tạo ra một số công nghệ, thiết bị, máy móc có trình độ công nghệ tiên tiến, với chi phí thấp. Nhiều công nghệ được đưa vào ứng dụng, phát triển sản xuất trong các ngành dệt, may, cơ khí, nông nghiệp, thuỷ sản, cơ khí - tự động hoá, điện tử - viễn thông, công nghệ thông tin, hoá dược và điện tử y sinh v.v.. và đã chiếm lĩnh được thị trường, cạnh tranh được với công nghệ, sản phẩm tương tự nhập ngoại.

+ Phát triển các ngành công nghệ cao

Việc ứng dụng và phát triển công nghệ cao ở nước ta được thực hiện theo hai nhóm: nhóm các công nghệ cao được ưu tiên (công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu, công nghệ tự động hoá) và nhóm các công nghệ cao đặc thù là một thành tố trong các công nghệ truyền thống hoặc các công nghệ phụ trợ.

Nhà nước đã đầu tư xây dựng 15/17 phòng thí nghiệm trọng điểm thuộc các lĩnh vực công nghệ sinh học, công nghệ gien, vật liệu điện từ, vật liệu polymercompzit, công nghệ tế bào động vật, công nghệ hàn... với nhiều trang thiết bị đạt mức tiên tiến trong khu vực (chưa tính các phòng thí nghiệm trọng điểm thuộc lĩnh vực quốc phòng, an ninh). Tuy nhiên, các phòng thí nghiệm này còn thiếu cơ chế hoạt động gắn với những nhiệm vụ khoa học và công nghệ trọng điểm quốc gia, có đội ngũ cán bộ nghiên cứu trình độ cao để có đủ năng lực tham gia phát triển các sản phẩm quốc gia và các vấn đề khoa học và công nghệ tầm cỡ quốc tế.

- Đổi mới cơ chế và chính sách khoa học và công nghệ

+ Đổi mới tổ chức và cơ chế quản lý khoa học và công nghệ

Hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật về khoa học và công nghệ đã được quan tâm xây dựng và hoàn thiện. Gần như tất cả các lĩnh vực khoa học và công nghệ đều được chú ý xây dựng, bổ sung cơ sở pháp lý. Nội dung của các văn bản quy phạm pháp luật về khoa học và công nghệ được sửa đổi, bổ sung hoặc xây dựng mới nhằm thực hiện các cam kết quốc tế, đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế, phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

Nhằm tạo môi trường thuận lợi cho các tổ chức, cá nhân và toàn xã hội trong các hoạt động khoa học và công nghệ, trong những năm qua, Nhà nước đã ban hành Luật Khoa học và Công nghệ, Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Chuyển giao công nghệ, Luật Tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật, Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hoá và nhiều văn bản hướng dẫn thi hành để tạo thành một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh và đồng bộ. Việc hoàn thiện môi trường pháp lý đã phục vụ kịp thời cho các cuộc đàm phán gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO).

Các quy định pháp lý về cơ chế, chính sách tài chính đã được thể hiện trong nhiều văn bản như: Nghị định 115/2005/NĐ-CP là văn bản quan trọng về cơ chế tự chủ tự chịu trách nhiệm của các tổ chức khoa học và công nghệ công lập; Nghị định số 122/2003/NĐ-CP về Quỹ phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia; Nghị định 117/2005/NĐ-CP về Quỹ phát triển khoa học và công nghệ của bộ, cơ quan ngang bộ, tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương;

+ Phát triển thị trường khoa học và công nghệ

Đề án Phát triển thị trường công nghệ được Chính phủ phê duyệt theo Quyết định số 214/2005/QĐ-TTg ngày 30-8-2005 đã hoàn thiện các thể chế cơ bản của thị trường công nghệ, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, đồng thời góp phần thúc đẩy và hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ, tăng nhanh số lượng và chất lượng các giao dịch mua bán công nghệ, phấn đấu mức tăng trưởng giá trị giao dịch mua bán công nghệ tăng bình quân 10% năm, giai đoạn 2006-2010.

Các chợ công nghệ và thiết bị (Techmart) đã được tổ chức trong những năm qua gồm: chợ công nghệ và thiết bị, với 3 phiên quốc gia tại Hà Nội năm 2003 (giá trị giao dịch gần 1.200 tỷ đồng), Thành phố Hồ Chí Minh năm 2005 (giá trị giao dịch gần 1.700 tỷ đồng) và Đà Nẵng năm 2007; 6 phiên khu vực (giá trị giao dịch đạt gần 1.000 tỷ đồng) và trên 20 phiên ở các tỉnh, thành trong cả nước (giá trị giao dịch ước khoản vài chục tỷ đồng/phiên). Trong năm 2006, các sàn giao dịch điện tử (hỗ trợ giới thiệu, tìm kiếm, thương thảo, thoả thuận công nghệ) đã được đưa vào hoạt động tại Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội, Đồng Nai, Hải Phòng, thu hút sự tham gia của đông đảo các nhà đầu tư công nghệ trong nước và nước ngoài (Hàn Quốc, Trung Quốc, Hoa Kỳ, Nga, Đài Loan, Ixraen...).

Hoạt động giao dịch mua bán công nghệ ngày càng phổ biến với giá trị ngày càng tăng tại các Techmart, Trung tâm Giao dịch Công nghệ được triển khai ngày 15-6-2006 là địa điểm giao dịch công nghệ tập trung và thường xuyên đặt tại Trung tâm Thông tin khoa học và công nghệ Quốc gia và Sàn giao dịch điện tử - Techmart ảo.

- Phát triển tiềm lực khoa học và công nghệ

+ Về nguồn nhân lực khoa học và công nghệ:

Năm 2006, Việt Nam đã có khoảng 2.600.000 người có trình độ đại học và cao đẳng, trên 20.000 thạc sĩ và 16.000 tiến sĩ và tiến sĩ khoa học, 7.000 phó giáo sư và 1.200 giáo sư. Bình quân nhân lực có trình độ cao đẳng và đại học đạt 325 người/1 vạn dân, cán bộ khoa học và công nghệ đạt khoảng 6 người/ 1 vạn dân. Về đội ngũ giáo viên trong các trường đại học và cao đẳng, đến năm 2005-2006 cả nước có 53.878 giảng viên (trong đó 463 giáo sư, 2.467 phó giáo sư, 5.882 tiến sĩ và tiến sĩ khoa học, 18.272 thạc sĩ, 26.800 cử nhân, kỹ sư). Độ tuổi trung bình của các giáo sư năm 2005 là 58 và phó giáo sư là 47 tuổi6. Tuy nhiên, số lượng các tổ chức khoa học và công nghệ còn tăng chậm, đặc biệt số lượng tổ chức khoa học và công nghệ trong các trường đại học và ngoài nhà nước còn rất thấp.

Trình độ cán bộ khoa học và công nghệ được nâng lên một bước đáng kể thông qua các chương trình đào tạo ở trong và ngoài nước, các hoạt động nghiên cứu khoa học và phục vụ sản xuất. Năng lực của lớp cán bộ ở độ tuổi 30-40 và độ tuổi 40-50 tại các viện, trường đã được nâng lên. Tình trạng hụt hẫng về cán bộ đã được khắc phục một phần.

+ Về cơ sở vật chất - kỹ thuật và nguồn lực tài chính cho khoa học và công nghệ.

Trong những năm gần đây, Nhà nước đã tập trung đầu tư chiều sâu cho các cơ quan nghiên cứu khoa học từ nguồn đầu tư phát triển và từ kinh phí sự nghiệp khoa học.

Từ năm 2000 cho đến nay, tổng kinh phí đầu tư cho khoa học và công nghệ đã được tăng lên 2% chi ngân sách nhà nước. Hiện nay kinh phí đầu tư cho khoa học và công nghệ ở nước ta chủ yếu vẫn là nguồn từ ngân sách nhà nước (chiếm 60% tổng đầu tư của xã hội cho khoa học và công nghệ), trong đó khoảng 57% dành cho hoạt động sự nghiệp khoa học và công nghệ và 43% dành cho đầu tư phát triển khoa học và công nghệ.

Hàng năm, các tỉnh, thành phố đã tự cân đối 20% đến 24% ngân sách khoa học và công nghệ địa phương. Trong kinh phí khoa học và công nghệ hỗ trợ của Trung ương, kinh phí hỗ trợ cho các dự án sản xuất thử nghiệm cấp nhà nước chiếm từ 4% đến 21% tổng kinh phí khoa học và công nghệ địa phương.

Kinh phí đầu tư cho khoa học và công nghệ từ nguồn vốn tự có của doanh nghiệp (theo số liệu điều tra tại 28 tổng công ty 90 - 91), chiếm tỷ lệ 60% tổng số vốn đầu tư của doanh nghiệp cho khoa học và công nghệ. Tỷ lệ so sánh giữa kinh phí đầu tư cho nghiên cứu phát triển với kinh phí đầu tư đổi mới công nghệ trong các doanh nghiệp là 6/94. Tỷ lệ chi cho nghiên cứu phát triển của các tổng công ty dao động trong khoảng từ 0,05 đến 0,1% trên tổng doanh thu (các nước là 5-6%).

- Hợp tác và hội nhập quốc tế về khoa học và công nghệ

Thông qua các dự án hợp tác nghiên cứu, trình diễn và chuyển giao công nghệ với các đối tác nước ngoài, nhiều công nghệ tiên tiến đã được chuyển giao vào Việt Nam, góp phần nâng cao trình độ nghiên cứu cho các nhà khoa học Việt Nam. Nhờ đó, chúng ta rút ngắn hơn thời gian nghiên cứu và giải quyết một số vấn đề khoa học và công nghệ trong nước đang gặp khó khăn. Đã bước đầu hình thành mạng lưới đại diện khoa học và công nghệ ở các nước khoa học và công nghệ tiên tiến để đẩy mạnh các hoạt động hợp tác quốc tế.

3.2.2. Những yếu kém

- Khoa học và công nghệ phát triển còn chưa tương xứng, chưa đáp ứng được yêu cầu của quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá, chưa trở thành động lực phát triển kinh tế - xã hội, chưa khắc phục được tình trạng tụt hậu so với các nước phát triển trong khu vực

Các công trình nghiên cứu của khoa học xã hội và nhân văn còn yếu về tính dự báo, chưa giải đáp được một số vấn đề của thực tiễn đổi mới ở nước ta, đặc biệt là mối quan hệ giữa tốc độ tăng trưởng và chất lượng phát triển; giữa tăng trưởng kinh tế và thực hiện công bằng xã hội; giữa đổi mới kinh tế và đổi mới hệ thống chính trị; giữa đổi mới với ổn định và phát triển; giữa độc lập tự chủ và chủ động, tích cực hội nhập kinh tế quốc tế...

Các quy hoạch hạ tầng về giao thông, điện lực, quy hoạch phát triển xã hội về đổi mới hệ thống quản lý nhà nước, giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ và các dự báo đầu tư nước ngoài không theo kịp các diễn biến trong thực tiễn. Do những yếu kém, bất cập về chất lượng đào tạo trong lĩnh vực giáo dục nên nguồn nhân lực khoa học và công nghệ ngày càng không đáp ứng được yêu cầu của doanh nghiệp và các lĩnh vực kinh tế - xã hội. Những bất cập nói trên đã dẫn đến những lúng túng, bị động trong nghiên cứu và đề xuất các giải pháp ngăn ngừa, đối phó, thích ứng trước các tác động mau lẹ của hội nhập quốc tế và biến đổi môi trường sinh thái toàn cầu.

Tổng đầu tư của toàn xã hội cho khoa học và công nghệ còn ở mức rất thấp (khoảng 0,6% GDP), trong đó chủ yếu là từ nguồn ngân sách nhà nước. Tỷ lệ đầu tư của doanh nghiệp cho khoa học và công nghệ mới đạt khoảng 43% nguồn từ ngân sách, trong khi Chiến lược phát triển khoa học và công nghệ đến năm 2010 yêu cầu tỷ trọng đầu tư của xã hội phải gấp đôi đầu tư từ ngân sách và tổng đầu tư phải đạt mức 1,5% GDP.

Tác động khoa học và công nghệ đến sản xuất, kinh doanh còn yếu, chỉ số TFP mới đạt 28,2% tăng trưởng GDP; hiệu quả hoạt động khoa học và công nghệ còn chưa cao nên mới chỉ đáp ứng một tỷ lệ rất thấp nhu cầu đổi mới và nâng cao trình độ công nghệ của đất nước. Trình độ khoa học và công nghệ của Việt Nam hiện nay nói chung chưa khắc phục được khoảng cách tụt hậu so với các nước ASEAN-5 (Xingapo, Malaixia, Thái Lan, Philipin, Inđônêxia).

Quá trình nhập khẩu công nghệ của các doanh nghiệp trong nước (doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp dân doanh) diễn ra chậm và chưa gắn kết chặt chẽ với việc giải mã, làm chủ, chế tạo cải tiến công nghệ nhập của đội ngũ và tổ chức khoa học và công nghệ trong nước. Vì vậy, trình độ công nghệ chung của các lĩnh vực sản xuất công nghiệp then chốt (công nghiệp nguồn, công nghiệp chế tạo, công nghiệp công nghệ cao) còn thấp hoặc đang trong quá trình tiếp thu.

Các lĩnh vực sản xuất, kinh doanh có trình độ công nghệ cao và trung bình còn chiếm tỷ lệ thấp và nằm chủ yếu tại các doanh nghiệp nước ngoài. Việc nhập khẩu và nghiên cứu công nghệ chưa đáp ứng được yêu cầu hình thành nền công nghiệp phụ trợ, hình thành sự kết nối giữa mạng lưới sản xuất trong nước với quốc tế và nâng cao giá trị gia tăng của các lĩnh vực, các ngành sản xuất nước ta trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế.

Do sự phối hợp liên ngành còn yếu kém nên hoạt động khoa học và công nghệ của các viện nghiên cứu và trường đại học ở nước ta chưa gắn kết được với hoạt động nhập khẩu công nghệ của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa; chưa đáp ứng yêu cầu phát triển công nghệ và đổi mới sản phẩm của doanh nghiệp, chưa tham gia được nhiều vào việc giải mã và thực hiện nhiệm vụ nội địa hoá công nghệ nhập khẩu để từng bước tiến tới sáng tạo công nghệ. Các cơ quan quản lý khoa học và công nghệ chậm xây dựng và triển khai cơ chế, chính sách thúc đẩy xã hội hoá đầu tư khoa học và công nghệ, thúc đẩy các lĩnh vực kinh tế - xã hội, doanh nghiệp đặt hàng trực tiếp nhiệm vụ nghiên cứu với tổ chức khoa học và công nghệ đúng với nhu cầu thực tiễn.

- Hạn chế, bất cập về tiềm lực khoa học và công nghệ

Đội ngũ cán bộ khoa học và công nghệ đã có sự tăng nhanh về số lượng, nhưng chất lượng còn thấp, chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn của các lĩnh vực kinh tế - xã hội và của doanh nghiệp. Còn sự bất hợp lý về cơ cấu ngành nghề và phân bố đội ngũ, nên nhiều lĩnh vực phát triển nhanh vẫn còn rất thiếu nhân lực khoa học và công nghệ; đội ngũ cán bộ khoa học và công nghệ chủ chốt đang bị lão hoá; kiến thức mới ít có điều kiện cập nhật; sự hẫng hụt về cán bộ trong nhiều lĩnh vực là nghiêm trọng, nhất là trong lĩnh vực khoa học cơ bản.

Thiếu quy hoạch về phát triển nguồn nhân lực, thiếu những tập thể khoa học mạnh và gắn kết trong hợp tác nghiên cứu. Hiệu quả sử dụng cán bộ khoa học và công nghệ nhìn chung còn thấp. Công tác bồi dưỡng, đào tạo lại đội ngũ cán bộ chưa được chú trọng đúng mức. Ý thức trách nhiệm của một bộ phận cán bộ khoa học và công nghệ bị giảm sút. Trình độ, năng lực quản lý và bản lĩnh của người đứng đầu nhiều tổ chức khoa học chưa đáp ứng được yêu cầu của sự nghiệp đổi mới, chưa đủ dũng cảm đối mặt với thách thức của cơ chế thị trường và thực tiễn xã hội, chưa dám rời bỏ cơ chế bao cấp, còn tâm lý dựa dẫm vào Nhà nước...

Chính sách đào tạo, bồi dưỡng, sử dụng đội ngũ cán bộ khoa học và trẻ hoá, phát triển đội ngũ cán bộ khoa học và công nghệ đứng trước nhiều thách thức và bất cập chưa được giải quyết. Chất lượng đào tạo và trình độ chuyên môn của đội ngũ cán bộ khoa học và công nghệ chưa đáp ứng được đòi hỏi của nền kinh tế. Nguyên nhân của tình trạng này là do chất lượng giảng dạy chưa cao và chưa đồng đều trong cả nước; nội dung chương trình đào tạo ở nhiều trường còn chưa hợp lý; cơ sở vật chất phục vụ giảng dạy tuy đã được cải thiện nhưng nhìn chung vẫn còn lạc hậu. Đặc biệt, chúng ta còn thiếu nhi những cán bộ, chuyên gia đầu ngành trong các lĩnh vực khoa học và công nghệ đủ sức đảm nhiệm các nhiệm vụ nghiên cứu có tầm cỡ quốc tế, có đóng góp đột phá đối với các lĩnh vực kinh tế - xã hội của đất nước.

Cơ chế làm việc hành chính đang làm sâu sắc thêm những bất cập về bố trí và sử dụng cán bộ khoa học và công nghệ nói chung. Đó là sự hẫng hụt về thế hệ của đội ngũ cán bộ trong cả lĩnh vực đào tạo lẫn nghiên cứu triển khai; tỷ lệ phân bổ không đồng đều theo miền núi, vùng; chính sách đãi ngộ chưa thu hút và sử dụng cán bộ trẻ đã được đào tạo có trình độ cao về làm việc tại các cơ sở công lập nghiên cứu và đào tạo nguồn nhân lực.

Cơ sở vật chất của nhiều phòng thí nghiệm đã được đẩy mạnh đầu tư hiện đại hoá tốt hơn so với trước đây, song nhìn chung trang thiết bị nghiên cứu trên nhiều lĩnh vực khoa học và công nghệ vẫn còn khoảng cách khá xa so với khu vực và thế giới. Đặc biệt, căn cứ theo tỷ lệ công bố và đăng ký các kết quả nghiên cứu và ứng dụng khoa học và công nghệ trên mức đầu tư thì hiệu quả sử dụng các phòng thí nghiệm đã có còn đạt mức thấp, gây nhiều lãng phí.

- Cơ chế, chính sách hoạt động khoa học và công nghệ chưa theo kịp quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập quốc tế.

Chưa có chiến lược hội nhập quốc tế về khoa học và công nghệ, các chính sách phát triển khoa học và công nghệ khả thi và phù hợp trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập quốc tế để xác định những vấn đề khoa học và công nghệ cần tổ chức nghiên cứu trong nước và những vấn đề phải nhập khẩu từ nước ngoài.

Việc xác định các nhiệm vụ khoa học và công nghệ vẫn chưa có cơ chế sàng lọc hữu hiệu để lựa chọn đúng các nhiệm vụ nghiên cứu có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển kinh tế - xã hội và chọn cho đúng lực lượng và tổ chức khoa học và công nghệ có đủ khả năng thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu đó. Vì vậy, tình trạng đầu tư cho khoa học và công nghệ còn manh mún, cào bằng, trùng lặp, không căn cứ theo chất lượng và hiệu quả hoạt động khoa học và công nghệ chưa được khắc phục và ngày càng nặng nề.

Chưa xây dựng và thực thi được các chính sách, cơ chế thúc đẩy sự năng động và hiệu quả trong hoạt động khoa học và công nghệ của các tổ chức, cá nhân, sự gắn kết giữa nghiên cứu, đào tạo với sản xuất, kinh doanh, cơ chế hiệu quả để hỗ trợ các sản phẩm nghiên cứu khoa học và công nghệ trở thành sản phẩm hàng hoá, đáp ứng được nhu cầu của các lĩnh vực kinh tế - xã hội. Mặc dù các chính sách, cơ chế về các vấn đề nói trên đã tồn tại và được thực thi từ lâu tại các nước công nghiệp và những nước mới công nghiệp hoá thành công.

IV. QUAN ĐIỂM CHỈ ĐẠO PHÁT TRIỂN GIÁO DỤC- ĐÀO TẠO VÀ KHOA HỌC CÔNG NGHỆ TRONG THỜI KỲ ĐẨY MẠNH CNH, HĐH

4.1. Về phát triển giáo dục - đào tạo

4.1.1. Mục tiêu tổng quát của sự nghiệp phát triển giáo dục - đào tạo

- Mục tiêu tổng quát của sự nghiệp giáo dục - đào tạo là tiếp tục xây dựng, hoàn thiện nền giáo dục xã hội chủ nghĩa mang tính nhân dân, dân tộc, khoa học và hiện đại. Thực hiện giáo dục toàn diện ở tất cả các bậc học. Chú trọng giáo dục chính trị, tư tưởng, nhân cách, lối sống, nâng cao khả năng tư duy sáng tạo và năng lực thực hành. Trên cơ sở giáo dục nhân cách, thực hiện nhiệm vụ nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng phát triển đất nước, xây dựng nền văn hoá và con người Việt Nam.

- Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo theo nhu cầu phát triển của xã hội; nâng cao chất lượng theo yêu cầu chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội hoá, dân chủ hoá và hội nhập quốc tế phục vụ đắc lực sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Đẩy mạnh xây dựng xã hội học tập, tạo cơ hội và điều kiện cho mọi công dân được học tập suốt đời.

4.1.2. Quan điểm chỉ đạo phát triển giáo dục - đào tạo

- Quan điểm thứ nhất: Nắm vững nhiệm vụ và mục tiêu cơ bản của giáo dục và đào tạo là nhằm xây dựng những con người và thế hệ thiết tha gắn bó với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có thể lực, trí lực và tình cảm lành mạnh, có kỹ năng lao động giỏi, có ý chí và bản lĩnh trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

- Quan điểm thứ hai: Giữ vững mục tiêu xã hội chủ nghĩa của sự nghiệp giáo dục - đào tạo (về nội dung, phương pháp và chính sách đối với giáo dục).

- Quan điểm thứ ba: Thực sự coi giáo dục - đào tạo là quốc sách hàng đầu. Nhận thức sâu sắc giáo dục - đào tạo cùng với khoa học - công nghệ là nhân tố quyết định tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội, đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho phát triển. Thực hiện các chính sách ưu đãi đối với giáo dục, đặc biệt là chính sách đầu tư và chính sách tiền lương, chính sách cán bộ. Có các giải pháp mạnh mẽ để phát triển giáo dục.

- Quan điểm thứ tư: Giáo dục - đào tạo là sự nghiệp của Đảng, của Nhà nước và của toàn dân. Nâng cao trách nhiệm của các tổ chức đảng, các cấp chính quyền, các đoàn thể nhân dân, các gia đình và cá nhân tham gia phát triển sự nghiệp giáo dục - đào tạo. Khuyến khích phong trào toàn dân học tập và toàn dân chăm lo phát triển giáo dục.

- Quan điểm thứ năm: Phát triển giáo dục - đào tạo gắn liền với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội gắn với những tiến bộ khoa học công nghệ và củng cố quốc phòng, an ninh. Coi trọng ba mặt: mở rộng quy mô, nâng cao chất lượng và phát huy hiệu quả. Thực hiện giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, nghiên cứu khoa học, lý luận gắn với thực tế, học đi đôi với hành, nhà trường gắn liền với gia đình và xã hội.

- Quan điểm thứ sáu: Thực hiện công bằng xã hội trong giáo dục - đào tạo. Tạo cơ hội và điều kiện để ai cũng được học. Người nghèo được Nhà nước và cộng đồng giúp đỡ để có điều kiện học tập. Khuyến khích những người học giỏi để phát triển tài năng. Giữ vai trò nòng cốt của các trường công lập đi đôi với đa dạng hoá các loại hình giáo dục - đào tạo, trên cơ sở Nhà nước thống nhất quản lý giáo dục, từ nội dung chương trình, quy chế học, thi cử, bằng cấp, tiêu chuẩn giáo viên, tạo cơ hội cho mọi cá thể lựa chọn cách học phù hợp với nhu cầu và hoàn cảnh của mình. Phát triển các trường bán công, dân lập ở những nơi có điều kiện, từng bước mở các trường tư thục ở một số bậc học như mầm non, phổ thông trung học, trung học chuyên nghiệp, dạy nghề, đại học. Mở rộng các hình thức đào tạo không tập trung, đào tạo từ xa, từng bước hiện đại hoá hình thức và phương pháp dạy học.

4.1.3. Các giải pháp phát triển giáo dục - đào tạo

- Đổi mới tư duy giáo dục một cách nhất quán, từ mục tiêu, chương trình, nội dung, phương pháp đến cơ cấu và hệ thống tổ chức, cơ chế quản lý để tạo được chuyển biến cơ bản và toàn diện của nền giáo dục nước nhà, tiếp cận với trình độ giáo dục của khu vực và thế giới; khắc phục cách đổi mới chắp vá, thiếu tầm nhìn tổng thể, thiếu kế hoạch đồng bộ. Phấn đấu xây dựng nền giáo dục hiện đại, của dân, do dân, vì dân, đảm bảo công bằng về cơ hội học tập cho mọi người, tạo điều kiện để toàn xã hội học tập và học tập suốt đời, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước theo tư tưởng của Đại hội X đề ra.

- Tăng cường các nguồn lực cho giáo dục

Đây là giải pháp cơ bản tạo tiền đề cho phát triển giáo dục. Đầu tư cho giáo dục lấy từ nguồn chi thường xuyên và nguồn chi phát triển trong ngân sách Nhà nước. Ngân sách Nhà nước giữ vai trò chủ yếu trong tổng nguồn lực cho giáo dục. Ngân sách này phải được sử dụng tập trung ưu tiên cho việc đào tạo, bồi dưỡng giáo viên, đào tạo cán bộ cho một số ngành trọng điểm, bồi dưỡng nhân tài, trợ giúp cho giáo dục ở những vùng khó khăn và diện chính sách. Tích cực huy động các nguồn lực ngoài ngân sách. Xây dựng quỹ giáo dục quốc gia, quỹ khuyến học, quỹ tín dụng đào tạo. Nhà nước quy định cơ chế cho các doanh nghiệp đầu tư vào công tác đào tạo và đào tạo lại. Các trường dạy nghề, trung học chuyên nghiệp, cao đẳng, đại học và các viện nghiên cứu lập cơ sở sản xuất và dịch vụ khoa học đúng với ngành nghề đào tạo.

Khuyến khích và tạo điều kiện để cho người Việt Nam ở nước ngoài và người nước ngoài giúp đỡ, đầu tư vào lĩnh vực giáo dục - đào tạo theo quy định của Nhà nước. Sử dụng một phần vốn vay và viện trợ của nước ngoài để xây dựng cơ sở vật chất cho giáo dục.

Phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, các cơ sở sản xuất kinh doanh, dịch vụ tích cực góp phần phát triển giáo dục. Kết hợp giáo dục xã hội, giáo dục gia đình và giáo dục nhà trường, xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh. Nâng cao vai trò của hệ thống thông tin đại chúng như báo chí, xuất bản, phát thanh và truyền hình, hoạt động văn hoá, nghệ thuật, phục vụ phát triển sự nghiệp giáo dục. Thể chế hoá chủ trương xã hội hoá giáo dục - đào tạo.

- Xây dựng đội ngũ giáo viên, tạo động lực cho người dạy, người học

Đội ngũ giáo viên là nhân tố cơ bản quyết định chất lượng của giáo dục và được tôn vinh. Vì vậy, cần xây dựng đội ngũ giáo viên đủ về số lượng, đáp ứng yêu cầu về chất lượng, tâm huyết phấn đấu cho sự nghiệp giáo dục.

Trước hết, cần củng cố và đầu tư tập trung nâng cấp các trường sư phạm, trong đó có một số trường đại học sư phạm trọng điểm. Tăng cường thực hiện chương trình bồi dưỡng giáo viên, bồi dưỡng chuẩn hoá, nâng cao phẩm chất và năng lực cho đội ngũ giáo viên.

Ở đại học cần có kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng cán bộ trẻ kế cận. Khắc phục tình trạng hẫng hụt cán bộ. Nâng cao địa vị xã hội và địa vị kinh tế của đội ngũ giáo viên, không bố trí những người kém phẩm chất đạo đức làm giáo viên, kể cả làm giáo viên hợp đồng.

- Tiếp tục đổi mới, nội dung phương pháp giáo dục - đào tạo và tăng cường cơ sở vật chất các trường học

Nghị quyết Đại hội XI của Đảng đã nhấn mạnh thực hiện đồng bộ các giải pháp phát triển và nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo. Đổi mới chương trình, nội dung phương pháp giảng dạy và học tập, phương pháp thi, kiểm tra theo hướng hiện đại, nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, thực hiện chuẩn hoá, hiện đại hoá, dân chủ hoá và hội nhập quốc tế.

Chuẩn hoá ở đây được thể hiện trước hết chuẩn hoá về chương trình, nội dung giáo dục - đào tạo; chuẩn hoá về sách giáo khoa, giáo trình, sách tham khảo, chuẩn hoá về quy trình giáo dục - đào tạo; chuẩn hoá về mục tiêu, nội dung, phương pháp giáo dục - đào tạo; chuẩn hoá về đội ngũ giáo viên và quản lý giáo dục, chuẩn hoá về cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ giảng dạy và học tập ở các cấp, các loại hình trường lớp khác nhau... Việc xác định các tiêu chí để đánh giá về chất lượng giáo dục - đào tạo và chuẩn hoá giáo dục - đào tạo theo các tiêu chí cụ thể, hợp lý là điều kiện cơ bản để nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo.

Hiện đại hoá giáo dục - đào tạo cần tập trung vào yêu cầu hiện đại hoá về các nội dung và quy trình đào tạo gắn với đổi mới phương pháp dạy và học, tăng cường phương tiện hiện đại cho công việc dạy và học (công nghệ thông tin, viễn thông, nối mạng...). Hiện đại hoá giáo dục - đào tạo là quá trình đổi mới nội dung và phương pháp dạy và học theo xu hướng hiện đại hoá nhằm phát huy tinh thần độc lập suy nghĩ và sáng tạo của học sinh, sinh viên, đề cao năng lực tự học, tự hoàn thiện học vấn và tay nghề, đẩy mạnh phong trào học tập trong nhân dân, nâng cao trình độ giáo dục - đào tạo của đất nước ngang tầm với trình độ chung của khu vực và thế giới.

Xã hội hoá giáo dục - đào tạo là huy động và tổ chức lực lượng của toàn xã hội tham gia vào quá trình giáo dục - đào tạo, đồng thời tạo điều kiện và cơ hội để mọi người dân được hưởng thụ các thành quả của giáo dục - đào tạo đem lại, xây dựng được phong trào toàn dân học tập suốt đời, thực hiện đa dạng hoá các loại hình giáo dục - đào tạo. Mặt khác, nâng cao vai trò định hướng, chỉ đạo và quản lý của Nhà nước trong quá trình xã hội hoá. Đầu tư hợp lý, có hiệu quả, xây dựng một số cơ sở giáo dục, đào tạo đạt trình độ quốc tế.

Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý giỏi; đội ngũ cán bộ khoa học, công nghệ, văn hoá đầu đàn, đội ngũ doanh nhân và lao động lành nghề. Đẩy mạnh đào tạo nghề theo nhu cầu của xã hội. Quan tâm phát triển giáo dục, đào tạo ở vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn…

- Đổi mới và nâng cao năng lực quản lý nhà nước về giáo dục - đào tạo

Tiếp tục đổi mới cơ chế quản lý giáo dục theo tinh thần tăng cường tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các cơ sở giáo dục – đào tạo.

Quy hoạch và phát triển giáo dục - đào tạo phải được đặt trong quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội của cả nước và của từng địa phương. Tăng cường công tác dự báo và kế hoạch hoá sự phát triển giáo dục. Có chính sách điều tiết quy mô và cơ cấu đào tạo cho phù hợp với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, khắc phục tình trạng mất cân đối và lãng phí trong đào tạo. Gắn đào tạo với sử dụng. Xây dựng quan hệ chặt chẽ giữa cơ quan quản lý nhà nước và giáo dục - đào tạo với cơ quan quản lý nhân lực và việc làm.

Nhà nước thực hiện đúng chức năng định hướng phát triển, tạo lập khung pháp lý và kiểm tra, thanh tra, giám sát việc thực thi pháp luật, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh trong giáo dục - đào tạo, chống bệnh thành tích. Đổi mới tổ chức và hoạt động, đề cao và bảo đảm quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của nhà trường, nhất là trường đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp và dạy nghề.

Quy định rõ chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan quản lý giáo dục theo hướng làm tốt chức năng quản lý nhà nước, xây dựng, hoàn thiện các chính sách, cơ chế về giáo dục - đào tạo, kiểm soát chặt chẽ việc thực hiện mục tiêu, chương trình và chất lượng. Xử lý nghiêm các hiện tượng tiêu cực trong ngành giáo dục như tình trạng dạy thêm, học thêm, thi cử, tuyển sinh, đánh giá kết quả học tập và cấp chứng chỉ, văn bằng.

Đổi mới cơ chế quản lý, bồi dưỡng cán bộ, sắp xếp, chấn chỉnh và nâng cao năng lực của bộ máy quản lý giáo dục. Hoàn thiện hệ thống thanh tra giáo dục một cách toàn diện, đặc biệt chú trọng về công tác chuyên môn.

Tiếp tục sắp xếp lại mạng lưới các trường đại học, cao đẳng và các viện nghiên cứu để gắn đào tạo với nghiên cứu khoa học, sử dụng tối ưu nguồn năng lực hiện có về đội ngũ khoa học và cơ sở vật chất kỹ thuật. Nâng cao năng lực của các đại học quốc gia và đại học khu vực. Xây dựng một số trường đại học quốc gia lớn, một số trung tâm đào tạo kỹ thuật có chất lượng và uy tín cao. Quản lý tốt nội dung, chương trình và chất lượng đào tạo của các trường đại học mở, đại học dân lập, và các loại hình không chính quy. Đổi mới cơ chế quản lý, nâng cao chất lượng các trường công lập, bổ sung chính sách ưu đãi để phát triển các trường ngoài công lập và các trung tâm giáo dục cộng đồng. Có lộ trình cụ thể cho việc chuyển một số cơ sở giáo dục - đào tạo công lập sang dân lập, tư thục, xoá bỏ hệ bán công. Hiện đại hoá một số trường dạy nghề, tăng nhanh tỷ lệ lao động được đào tạo trong toàn bộ lao động xã hội. Khuyến khích phát triển hệ thống các trường đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp, dạy nghề ngoài công lập, kể cả trường do nước ngoài đầu tư. Mở rộng hợp lý quy mô giáo dục đại học, làm chuyển biến rõ nét về chất lượng và hiệu quả đào tạo. Từng bước xúc tiến việc nối mạng thông tin quốc tế (Internet) ở trường học”.

Tăng cường công tác nghiên cứu khoa học giáo dục nhằm giải đáp những vấn đề lý luận và thực tiễn đặt ra trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo hiện nay.

Tổ chức hoạt động của Hội đồng Quốc gia Giáo dục có hiệu quả tốt và phân cấp quản lý hợp lý giữa quản lý ngành, địa phương và các cơ sở giáo dục...

Tăng cường mở rộng và nâng cao chất lượng, hiệu quả trong quan hệ trao đổi và hợp tác quốc tế về giáo dục, đào tạo, từng bước hiện đại hoá nền giáo dục - đào tạo phục vụ sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập quốc tế.

Cùng với những giải pháp chiến lược trên, nhiệm vụ cấp bách trước mắt trong những năm tới cần giải quyết dứt điểm là hoàn thiện chương trình sách giáo khoa, cải tiến chế độ thi cử, khắc phục tình trạng “thương mại hoá” giáo dục, ngăn chặn những hiện tượng tiêu cực trong giáo dục (văn bằng, công nhận học hàm, học vị, chấn chỉnh công tác quản lý hệ thống trường học cả công lập và ngoài công lập).

4.2. Về phát triển khoa học – công nghệ

4.2.1.Mục tiêu tổng quát

Văn kiện Đại hội XI của Đảng đã xác định: “Phát triển khoa học và công nghệ nhằm mục tiêu đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, phát triển kinh tế tri thức, vươn lên trình độ tiên tiến của thế giới. Phát triển đồng bộ các lĩnh vực khoa học và công nghệ gắn với phát triển văn hoá và nâng cao dân trí. Tăng nhanh và sử dụng có hiệu quả tiềm lực khoa học – công nghệ của đất nước, nghiên cứu và ứng dụng có hiệu quả các thành tựu khoa học và công nghệ hiện đại trên thế giới. Hình thành đồng bộ cơ chế, chính sách khuyến khích sáng tạo, trọng dụng nhân tài và đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ7.

4.2.2. Quan điểm chỉ đạo phát triển khoa học và công nghệ

- Quan điểm thứ nhất: Phát triển khoa học và công nghệ (cùng với phát triển giáo dục và đào tạo) là quốc sách hàng đầu, là nền tảng và động lực thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, là điều kiện cần thiết để giữ vững độc lập dân tộc và xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội. Khoa học công nghệ là quốc sách hàng đầu có nghĩa là chủ trương, chính sách phát triển đất nước, phát triển kinh tế - xã hội cũng như bảo vệ Tổ quốc đều phải dựa vào khoa học công nghệ và thực hiện bằng khoa học công nghệ. Chỉ có phát triển khoa học công nghệ, chúng ta mới phát triển được kinh tế - xã hội, giữ vững được độc lập dân tộc, xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội. Để khoa học và công nghệ nhanh chóng phát huy được vai trò là nền tảng và động lực đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, Nhà nước cần có chính sách quan tâm đặc biệt đến phát triển khoa học và công nghệ: coi đầu tư cho khoa học và công nghệ là đầu tư phát triển; ưu tiên đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng kỹ thuật, phát triển nguồn nhân lực; tạo động lực vật chất và tinh thần mạnh mẽ cho cá nhân hoạt động khoa học và công nghệ, trọng dụng và tôn vinh nhân tài. Đảng và Nhà nước cần dành ưu tiên cao nhất cho phát triển khoa học công nghệ trên các mặt chính sách, ngân sách và cán bộ, tạo môi trường và điều kiện thuận lợi để phát triển nhanh khoa học- công nghệ.

- Quan điểm thứ hai: Khoa học công nghệ là nội dung then chốt trong mọi hoạt động của tất cả các ngành, các cấp, là nhân tố chủ yếu thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và củng cố quốc phòng an ninh. Hoạt động khoa học công nghệ không chỉ là nhiệm vụ của các nhà khoa học công nghệ, các nhà quản lý khoa học mà là công việc của mọi ngành, mọi cấp, mọi người,... Mọi hoạt động kinh tế- xã hội đều đòi hỏi phải có nội dung khoa học công nghệ để nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả. Mọi hành động phải xác định cơ sở khoa học của nó, phải điều tra, nghiên cứu, tìm ra quy luật, dự báo sự phát triển, đề xuất các giải pháp phù hợp với quy luật khách quan. Các kết luận, các đánh giá phải dựa trên cơ sở khoa học.

Phát triển kinh tế - xã hội dựa vào khoa học và công nghệ, phát triển khoa học và công nghệ định hướng vào các mục tiêu kinh tế - xã hội, củng cố quốc phòng và an ninh. Các chủ trương, quyết định, chương trình, dự án phát triển kinh tế - xã hội quan trọng phải được luận cứ về khoa học và công nghệ; các nhiệm vụ khoa học và công nghệ phải hướng vào giải quyết có hiệu quả các mục tiêu kinh tế - xã hội. Mọi ngành, mọi cấp phải đẩy mạnh việc triển khai nghiên cứu và ứng dụng rộng rãi thành tựu khoa học và công nghệ vào hoạt động kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, từ việc định hướng chiến lược phát triển, hoạch định chính sách, xây dựng quy hoạch, kế hoạch đến việc tổ chức thực hiện. Bảo đảm sự gắn kết giữa khoa học và công nghệ với giáo dục và đào tạo; giữa khoa học và công nghệ; giữa khoa học xã hội và nhân văn, khoa học tự nhiên, khoa học kỹ thuật. Sự gắn kết giữa khoa học và công nghệ với giáo dục và đào tạo trước hết phải được thực hiện ngay trong các trường đại học, các tổ chức nghiên cứu và phát triển; đồng thời có cơ chế khuyến khích kết hợp với biện pháp hành chính để tạo ra sự hợp tác, phối hợp giữa các tổ chức này. Sự gắn kết giữa các lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, khoa học tự nhiên, khoa học kỹ thuật và giữa khoa học với công nghệ được thực hiện trên cơ sở những nghiên cứu liên ngành nhằm giải quyết những vấn đề kinh tế - xã hội tổng hợp và phát triển bền vững đất nước.

- Quan điểm thứ ba: Phát triển khoa học công nghệ là sự nghiệp cách mạng của toàn dân. Phát huy cao độ khả năng sáng tạo của quần chúng, của các tập thể khoa học và công nghệ, của các doanh nghiệp, các thành phần kinh tế, các tổ chức chính trị- xã hội và của mỗi công dân trong hoạt động khoa học và công nghệ. Để mọi người, mọi ngành quan tâm đến khoa học công nghệ, phải dấy lên phong trào quần chúng mạnh mẽ tiến công vào khoa học, ứng dụng tiến bộ kỹ thuật, phát huy sáng kiến, cải tiến kỹ thuật. Đặc biệt là trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn, cần phải nâng cao trình độ nhận thức nói chung, trình độ khoa học kỹ thuật nói riêng, làm thay đổi tư duy, thay đổi cách nghĩ, cách làm, nhanh chóng ứng dụng khoa học kỹ thuật, tạo ra các ngành nghề mới, các sản phẩm mới, tạo nên sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp và kinh tế nông thôn.

Nhà nước tập trung đầu tư có trọng tâm, trọng điểm; kết hợp đồng bộ giữa đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, trang thiết bị kỹ thuật với đầu tư đào tạo nhân lực khoa học và công nghệ đồng thời đẩy mạnh xã hội hoá hoạt động khoa học công nghệ, tạo điều kiện để cho các thành phần kinh tế, các tổ chức kinh tế và xã hội, các cá nhân trong nước và nước ngoài tham gia nghiên cứu, ứng dụng và đầu tư phát triển khoa học và công nghệ.

- Quan điểm thứ tư: Phát huy năng lực nội sinh về khoa học công nghệ, kết hợp tiếp thu thành tựu khoa học công nghệ thế giới. Năng lực nội sinh là năng lực bên trong của các quốc gia. Đó là nhân tố quyết định cho sự phát triển. Tuy nhiên năng lực ngoại sinh cũng đóng một vai trò hết sức quan trọng, không thể thiếu được vì nó nhân lên sức mạnh của năng lực nội sinh. Vì vậy, một mặt cần phải nâng cao năng lực nội sinh, đồng thời mặt khác phải chủ động tiếp nhận những thành tựu khoa học công nghệ hiện đại của thế giới. Để tăng cường nguồn lực nội sinh, cần đầu tư nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng. Nghiên cứu cơ bản phải có có định hướng để đủ sức nắm bắt, làm chủ và cải tiến công nghệ nhập từ bên ngoài, tiến tới sáng tạo những công nghệ mới có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển của đất nước. Phải kết hợp một cách tối ưu việc nhập công nghệ tiên tiến từ bên ngoài vào với phát triển nhanh năng lực nghiên cứu khoa học trong nước.

Trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, hợp tác quốc tế về khoa học và công nghệ phải được đẩy mạnh nhằm khai thác những cơ hội mà toàn cầu hoá có thể mang lại. Trong điều kiện của nước ta hiện nay, cần lấy nhập công nghệ từ các nước phát triển là chủ yếu nhằm đáp ứng kịp thời nhu cầu phát triển của các ngành kinh tế - kỹ thuật; đồng thời nâng cao năng lực khoa học và công nghệ nội sinh để tiếp thu có hiệu quả thành tựu khoa học và công nghệ hiện đại của thế giới. Đổi mới cơ chế quản lý nhằm khai thác tối đa năng lực khoa học và công nghệ hiện có trong nước, vừa tranh thủ tiếp thu, ứng dụng nhanh chóng và có hiệu quả các thành tựu khoa học và công nghệ hiện đại, tiên tiến của thế giới.

- Quan điểm thứ năm: Phát triển khoa học công nghệ gắn liền với bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái, đảm bảo phát triển kinh tế - xã hội nhanh và bền vững. Cuộc cách mạng công nghiệp đã đưa lại cho thế giới một sự tăng trưởng kinh tế cao với một khối lượng sản phẩm hàng hoá khổng lồ, nhưng nó cũng để lại cho loài người những hậu quả nghiêm trọng. Đó là sự ô nhiễm môi trường sinh thái và những vấn đề toàn cầu khác. Phát triển khoa học công nghệ không phải chỉ nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế mà còn nhằm bảo vệ môi trường sinh thái, giải quyết tốt mối quan hệ giữa phát triển kinh tế với phát triển văn hoá, bảo vệ môi trường ngay trong từng bước và từng chính sách phát triển. Con đường công nghiệp hoá ở nước ta phải là con đường công nghiệp hoá sinh thái (echo-industrialisation),đảm bảo sự phát triển bền vững, hài hoà, toàn diện

4.2.3. Nhiệm vụ của khoa học và công nghệ trong giai đoạn đổi mới hiện nay

Một là, phát triển khoa học xã hội, tiếp tục góp phần làm sáng tỏ những nhận thức về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta, giải đáp những vấn đề mới của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; bước đi công nghiệp hoá, hiện đại hoá; những nguyên tắc, nội dung cơ bản của phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa, đổi mới hệ thống chính trị, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; phát triển con người; nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng trong giai đoạn mới,... Thường xuyên tổng kết thực tiễn để phát triển lý luận; dự báo tình hình và xu thế phát triển của thế giới, khu vực và trong nước; cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoạch định đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước.

Hai là, phát triển khoa học tự nhiên và khoa học công nghệ, tập trung nghiên cứu cơ bản định hướng ứng dụng, đặc biệt các lĩnh vực Việt Nam có nhu cầu và thế mạnh. Đẩy mạnh có chọn lọc việc nhập công nghệ, mua sáng chế kết hợp công nghệ nội sinh để nhanh chóng đổi mới và nâng cao trình độ công nghệ của các ngành có lợi thế cạnh tranh, có tỷ trọng lớn trong GDP, các ngành công nghiệp bổ trợ và tạo nhiều việc làm cho xã hội; phát triển công nghệ cao, nhất là công nghệ thông tin, công nghệ sinh học và công nghệ vật liệu mới. Phát triển hệ thống thông tin quốc gia về nhân lực và công nghệ.

Ba là, đổi mới cơ chế quản lý khoa học và công nghệ theo hướng Nhà nước đầu tư vào các chương trình nghiên cứu quốc gia đạt trình độ khu vực và thế giới, xây dựng tiềm lực khoa học và công nghệ của một số lĩnh vực trọng điểm. Đa dạng hoá các nguồn lực đầu tư cho khoa học và công nghệ, huy động các thành phần kinh tế tham gia các hoạt động khoa học, công nghệ. Đẩy mạnh hội nhập quốc tế trong lĩnh vực khoa học và công nghệ. Nâng cao chất lượng và khả năng thương mại của các sản phẩm khoa học và công nghệ; đẩy mạnh việc đổi mới công nghệ trong các doanh nghiệp.

Bốn là, Nhà nước khuyến khích các hoạt động sáng tạo, hoàn thiện và ứng dụng công nghệ mới, thông qua các chính sách hỗ trợ phát triển, công nhận và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Có chính sách hấp dẫn để các công ty xuyên quốc gia đầu tư và chuyển giao công nghệ mới cho các doanh nghiệp Việt Nam. Chú trọng nhập khẩu công nghệ hiện đại; từng bước phát triển mạnh công nghệ trong nước.

Năm là, trọng dụng nhân tài, các nhà khoa học đầu ngành, tổng công trình sư, kỹ sư trưởng, kỹ thuật viên lành nghề và công nhân kỹ thuật có tay nghề cao. Có chính sách thu hút các nhà khoa học, công nghệ giỏi ở trong nước và ngoài nước, trong cộng đồng người Việt Nam định cư ở nước ngoài.

4.2.4.Những giải pháp phát triển khoa học và công nghệ trong giai đoạn đổi mới hiện nay

Một là, đổi mới cơ chế quản lý khoa học và công nghệ: Đổi mới cơ chế quản lý khoa học và công nghệ hiện nay theo hướng hình thành cơ chế quản lý mới phù hợp với cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, với đặc thù của hoạt động khoa học và công nghệ và yêu cầu chủ động hội nhập quốc tế; tách biệt về quản lý giữa khu vực hành chính và khu vực sự nghiệp trong hệ thống khoa học và công nghệ để có cơ chế, quản lý phù hợp với mỗi khu vực; nâng cao tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các tổ chức và cá nhân hoạt động khoa học và công nghệ.

Hai là, phát triển tiềm lực khoa học và công nghệ: Phát triển nhân lực khoa học và công nghệ. Nâng cao nhận thức về vai trò, vị trí của đội ngũ cán bộ khoa học và công nghệ. Đổi mới cơ chế quản lý nhân lực khoa học và công nghệ nhằm giải phóng tiềm năng, phát huy tính chủ động, sáng tạo của đội ngũ cán bộ khoa học và công nghệ. Xây dựng các chính sách tạo động lực vật chất và tinh thần mạnh mẽ cho các cá nhân hoạt động khoa học và công nghệ, trọng dụng và tôn vinh nhân tài khoa học và công nghệ. Đổi mới chính sách đào tạo cán bộ khoa học và công nghệ. Phát triển hệ thống thông tin quốc gia về khoa học và công nghệ. Tập trung xây dựng một số tổ chức khoa học và công nghệ và cơ sở hạ tầng đạt trình độ trung bình tiên tiến trong khu vực cho một số hướng khoa học và công nghệ trọng điểm. Huy động và nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực tài chính cho khoa học và công nghệ.

Ba là, xây dựng và phát triển thị trường khoa học và công nghệ: Đẩy mạnh đổi mới cơ chế và chính sách kinh tế - xã hội nhằm tạo nhu cầu ứng dụng thành tựu khoa học và công nghệ vào sản xuất và đời sống. Tạo lập môi trường pháp lý cho hoạt động của thị trường khoa học và công nghệ. Phát triển các tổ chức trung gian, môi giới thị trường khoa học và công nghệ.

Bốn là, đẩy mạnh hội nhập quốc tế về khoa học và công nghệ: Đa dạng hoá đối tác và hình thức hợp tác quốc tế về khoa học và công nghệ, lựa chọn đối tác chiến lược, gắn kết giữa hợp tác quốc tế về khoa học và công nghệ với hợp tác quốc tế về kinh tế. Ban hành chính sách thu hút chuyên gia là người Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia nước ngoài có trình độ cao đến Việt Nam tham gia nghiên cứu, giảng dạy, tư vấn, đảm đương các chức vụ quản lý nghiên cứu khoa học và công nghệ. Tăng cường tối đa quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các tổ chức khoa học và công nghệ trong hợp tác quốc tế.

 

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Alvin Toffler (2007): Đợt sóng thứ ba, Nxb Khoa học Xã hội (KHXH).

Nguyễn Duy Bắc (2011), Văn hoá giáo dục Việt Nam thời kỳ đổi mới, Nxb Thời đại, Hà Nội.

Ban Tuyên giáo Trung ương (2011): Tài liệu tham khảo phục vụ nghiên cứu các Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng, Nxb CTQG, HN.

Nguyễn Văn Dân (2008): Diện mạo và triển vọng của xã hội tri thức, Nxb KHXH, HN.

Phạm Văn Dũng (2010): Phát triển thị trường khoa học - công nghệ Việt Nam, Nxb CTQG, HN.

Phạm Xuân Dũng (2008): Công nghệ tiên tiến và công nghệ cao với tiến trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá ở Việt Nam, Nxb CTQG, HN.

Đảng Cộng sản Việt Nam (2011): Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb CTQG, HN.

Đảng Cộng sản Việt Nam (2006): Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb CTQG, HN.

Đảng Cộng sản Việt Nam (2001): Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb CTQG, HN.

Đảng Cộng sản Việt Nam (1997): Văn kiện Hội nghị lần thứ 2 - Ban Chấp hành Trung ương (khoá VIII), Nxb CTQG, HN.

Hỏi và đáp những vấn đề then chốt nhất của khoa học và công nghệ (1999), Nxb Thanh niên.

Đặng Hữu (chủ biên) (2009): Phát triển kinh tế tri thức gắn với quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Việt Nam, Nxb KHXH, HN.

TS Trần Hồng Lưu (2009): Vai trò của tri thức khoa học trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Việt Nam hiện nay, Nxb CTQG, HN.

Hoàng Đình Phu (1998): Khoa học và công nghệ với các giá trị văn hoá, Nxb Khoa học Kỹ thuật, HN.

Samuel Hungtington (2005): Sự va chạm của các nền văn minh, Nxb Lao động, Hà Nội.

Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam (2010): Kinh nghiệm của một số nước về phát triển giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ gắn với xây dựng đội ngũ trí thức, Nxb CTQG, HN.

Đặng Quốc Bảo, Nguyễn Đắc Hưng, Giáo dục Việt Nam hướng tới tương lai. Vấn đề và giải pháp, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004.

Ban Khoa giáo Trung ương, Giáo dục và đào tạo trong thời kỳ đổi mới chủ trương, thực hiện, đánh giá, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2002.

Bộ Giáo dục và Đào tạo, Tìm hiểu Luật Giáo dục 2005, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2005.

Bộ Giáo dục và Đào tạo, Ngành Giáo dục - đào tạo thực hiện Nghị quyết Trung ương 2 (khoá VIII) và Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ IX, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2002..

Đặng Bá Lãm, Giáo dục Việt Nam những thập niên đầu thế kỷ XXI. Chiến lược phát triển, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2003.

Luật Giáo dục, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2009

  1.  
  2.  
  3.  
  4.  
  5.  
  6.  
  7.  
  8.  
  9.  
  10.  
  11.  
  12.  
  13.  
  14.  
  15.  
  16.  
  17.  
  18.  
  19.  
  20.  
  21.  
  22.  
  23.  

1 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb CTQG, H.2006, tr.94-95.

2 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb CTQG, H.2011, tr.77.

(1) Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI. Sđd, tr.78.

3 Văn kiện Hội nghị lần thứ 2 BCHTWƯ khoá VIII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1997, tr.19.

4 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội XI, Sđd, tr.218.

5 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tr.167-168

6 Nguồn: Báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, năm 2008

7 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội XI, S.đd, tr. 78.

 

23